Φύση, παράδοση και πολιτισμός στην περιοχή Φάρος Κάτω Πάφου

Εξερευνώντας τις περιοχές του δικτύου Natura 2000: Ειδική Ζώνη Διατήρησης (ΕΖΔ) και Ζώνη Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) Φάρος Κάτω Πάφου (CY4000013)

Στην καρδιά της Πάφου, βρίσκεται η προστατευόμενη περιοχή «Φάρος Κάτω Πάφου». Πρόκειται για μια μοναδική περιοχή, όπου το παράκτιο τοπίο συναντά μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Η περιοχή φιλοξενεί σημαντικά είδη χλωρίδας, πανίδας και πτηνοπανίδας και προσφέρει στον επισκέπτη την ευκαιρία να απολαύσει την αυθεντική ομορφιά της κυπριακής φύσης, σε απόλυτη αρμονία με τον ιστορικό της πλούτο.

Γενικές πληροφορίες:

• Η προστατευόμενη περιοχή Φάρος Κάτω Πάφου βρίσκεται στη νοτιοδυτική ακτή της Κύπρου, εντός των διοικητικών ορίων του Δήμου Πάφου, και εκτείνεται κατά μήκος της παράκτιας ζώνης γύρω από τον ιστορικό φάρο.
• Η περιοχή γειτνιάζει με σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους και αποτελεί τμήμα ενός ευρύτερου φυσικού και πολιτιστικού τοπίου ιδιαίτερης αξίας, προσφέροντας ένα ζωντανό παράδειγμα αρμονικής συνύπαρξης φύσης και ανθρώπινης παρουσίας.
• Η οικολογική σημασία της περιοχής είναι υψηλή, καθώς φιλοξενεί παράκτιους και θαλάσσιους οικοτόπους, με μεταναστευτικά και παρυδάτια πτηνά, τα οποία χρησιμοποιούν την περιοχή για ανάπαυση και τροφοληψία. Για αυτό τον λόγο έχει καθοριστεί τόσο ως ΕΖΔ, όσο και ως ΖΕΠ. Εκτός από το δίκτυο Natura 2000, έχει αναγνωριστεί και ως Σημαντική Περιοχή για τα Πουλιά από το BirdLife International.

Η περιοχή ανήκει στο Δίκτυο Natura 2000 λόγω της παρουσίας σημαντικών τύπων οικοτόπων και ειδών χλωρίδας και πανίδας όπως:

Τύποι οικοτόπων:

• Μονοετής βλάστηση μεταξύ των ορίων πλημμυρίδας και άμπωτης (1210): Φυτά στις ακτές που είναι ανθεκτικά στο αλάτι. Είναι η πρώτη ζώνη βλάστησης μετά τη θάλασσα.
• Απόκρημνες βραχώδεις ακτές με βλάστηση στη Μεσόγειο με ενδημικά Limonium spp. (1240): Ενδημικά φυτά του γένους Limonium που αναπτύσσονται σε παράκτιους βράχους και είναι ανθεκτικά στον ψεκασμό με αλμυρό νερό και στον άνεμο.
• Μεσογειακά αλίπεδα (Juncetalia maritimi) (1410): Παράκτια αλοφυτικά (αλμυρά) λιβάδια που αναπτύσσονται σε κοιλότητες που κατακλύζονται περιοδικά με νερό ή διατηρούν την υγρασία του εδάφους σχεδόν ολόχρονα.
• Αλο-νιτρόφιλες λόχμες (Pegano-Salsoletea) (1430): Χαμηλή βλάστηση που αναπτύσσεται σε ξηρές και ημιερημικές περιοχές. Βρίσκεται μόνο σε λίγες περιοχές στην Κύπρο, σε παράκτιες θέσεις ή σε παρυφές αλοφυτικών υγροτόπων και είναι πιο συνηθισμένη στη δυτική Μεσόγειο.
• Υποτυπώδεις κινούμενες θίνες (2110): Το πρώτο στάδιο ανάπτυξης των αμμοθινών, δηλαδή τοπικές ανυψώσεις άμμου που εναποτίθεται γύρω από αμμόφιλα είδη φυτών. Αυτά τα είδη ονομάζονται και σταθεροποιητές των αμμοθινών.
• Δενδροειδή θαμνώνες με Παλλούρα (5220*): Θαμνώδης βλάστηση σε ξηρές και ημιερημικές περιοχές με κυρίαρχο είδος την παλλούρα (Ziziphus lotus). Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
• Φρύγανα από μαζίν (Sarcopoterium spinosum) (5420): Χαμηλή θαμνώδης βλάστηση, συχνά αγκαθωτή και αρωματική, με κυρίαρχο είδος το μαζίν, που αναπτύσσεται σε ξηρά και πετρώδη εδάφη.
• Δάση Ελιάς (Olea europaea) και Χαρουπιάς (Ceratonia siliqua) (9320): Τυπική βλάστηση της Μεσογείου που εξαπλώνεται σχεδόν σε όλη την Κύπρο σε υψόμετρα μέχρι 600-800 m, με χαρακτηριστικά είδη την ελιά, τη χαρουπιά, την τρεμιθιά κ.ά.

Οικότοπος είναι ο τόπος όπου ζει ένα είδος, ένας πληθυσμός ή μια βιοκοινότητα (δηλαδή πληθυσμός διαφόρων ειδών). Χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένες συνθήκες και έχει τα δικά του βιοτικά (ζωντανοί οργανισμοί) και αβιοτικά (έδαφος, μικροκλίμα, κ.ά.) χαρακτηριστικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε ότι ορισμένοι από αυτούς τους τύπους οικοτόπων είναι πολύ σημαντικοί και πρέπει να προστατεύονται, γιατί εκεί ζουν είδη που είναι απειλούμενα ή/και μοναδικά για την ευρωπαϊκή βιοποικιλότητα.

Είδος χαρακτηρισμού:

Η περιοχή καθορίστηκε ως ΖΕΠ για ένα είδος πτηνού, το Βραχοπλουμίδι (Anarhynchus leschenaultii), το οποίο βρίσκεται στην περιοχή σχεδόν ολόκληρο τον χρόνο, αλλά σε σημαντικούς αριθμούς κυρίως το φθινόπωρο και τον χειμώνα. Η Κύπρος είναι μια από τις λίγες χώρες στην Ευρώπη που επισκέπτεται το βραχοπλουμίδι κάθε χρόνο, με τον Φάρο Κάτω Πάφου να αποτελεί έναν από τους κύριους βιοτόπους όπου μπορεί κανείς να το συναντήσει.

Άλλα σημαντικά είδη:

• Αποδημητικά είδη, όπως ο Ασπροπάρης (Neophron percnopterus), ο Στεπόκιρκος ή Ασπροσιάχινο (Circus macrourus), ο Λιβαδόκιρκος ή Καμποσιάχινο (Circus pygargus), ο Καλαμόκιρκος ή Βαλτοσιάχινο (Circus aeruginosus), ο Χειμωνόκιρκος ή Ορνιθοσιάχινο (Circus cyaneus), ο Σφηκιάρης ή Μελισσοσιάχινο (Pernis apivorus), η Αετογερακίνα ή Διπλογέρακο (Buteo rufinus), ο Πετρίτης ή Ζάνος (Falco peregrinus), η Αλκυόνη (Alcedo atthis) κ.ά.
• Τα ενδημικά είδη Σκαλιφούρτα (Oenanthe cypriaca) και Τρυπομάζης (Curruca melanothorax).

Ενδιαφέροντα στοιχεία για την περιοχή:

• Η περιοχή της Κάτω Πάφου είναι ενταγμένη στον κατάλογο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO. Η ύπαρξη της από την προϊστορική νεολιθική εποχή, την καθιστά ουσιαστικά ένα μεγάλο μουσείο με πληθώρα μνημείων από διάφορες ιστορικές περιόδους της Κύπρου.
• Στην περιοχή φιλοξενείται ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της Κύπρου, το Αρχαιολογικό Πάρκο Κάτω Πάφου, με κύρια αξιοθέατα τα εκπληκτικά ρωμαϊκά μωσαϊκά που κοσμούσαν τα δάπεδα τεσσάρων επαύλεων (Διόνυσος, Θησέας, Αιών και Ορφέας) και απεικονίζουν σκηνές από την ελληνική μυθολογία. Τα ψηφιδωτά αυτά θεωρούνται από τα καλύτερα δείγματα στην ανατολική Μεσόγειο και αποκαλύφθηκαν αρχικά τυχαία τη δεκαετία του 1960. Εκτός από τα μωσαϊκά υπάρχουν και ερειπωμένα κτίρια από διαφορετικές περιόδους, συμπεριλαμβανομένων υπολειμμάτων παλαιοχριστιανικών ή πρώιμων χριστιανικών βασιλικών που εντοπίστηκαν κατά τις ανασκαφές. Μερικά από τα σημαντικότερα είναι το Ασκληπιείο, το Ωδείο, η Αγορά, τα ερείπια του Κάστρου με τις Σαράντα Κολώνες, τα ερείπια της Λιμενιώτισσας και οι Τάφοι των Βασιλέων.

Δραστηριότητες:

Φύση

• Παραλιακός Πεζόδρομος Δήμου Πάφου: Ο πεζόδρομος εκτείνεται από το Λιμανάκι Κάτω Πάφου μέχρι τα όρια Πάφου – Χλώρακας και έχει μήκος περίπου 6 km. Είναι ιδανικός για περπάτημα, τρέξιμο ή ποδηλασία κατά μήκος της ακτής. Κατά μήκος του πεζόδρομου υπάρχουν διάφορα σημεία θέας. Μην παραλείψετε να βρεθείτε εκεί την ώρα του δειλινού, όταν ο ήλιος βυθίζεται στη θάλασσα, προσφέροντας ένα από τα πιο όμορφα ηλιοβασιλέματα του νησιού.
• Πτηνοπαρατήρηση
  • Μόνιμοι κάτοικοι της περιοχής είναι το Φοινικοτρύγονο, ο Κουτσουλιέρης, ο Ψαλιδιάρης, ο Μαυροτσιροβάκος και ο Τσιφτάς.
  • Το Βραχοπλουμίδι μπορεί κανείς να το παρατηρήσει από τον Ιούλιο μέχρι τις αρχές Μαρτίου στους βράχους της ακτής κατά μήκος του παραλιακού πεζόδρομου.
  • Ιδιαίτερα κατά τις περιόδους μετανάστευσης την άνοιξη και το φθινόπωρο, βλέποντας τη θάλασσα, ιδίως όταν φυσά, είναι δυνατή η παρατήρηση διαφόρων ειδών γλάρων, Μύχων και Αρτέμηδων.
  • Την άνοιξη επισκέπτονται την περιοχή μεταναστευτικά είδη, όπως ο Στεπόκιρκος, ο Λιβαδόκιρκος, ο Τσαλαπετεινός, Μελισσοφάγοι, η Χαλκόκοτα, ο Στραβολαίμης, ο Αετομάχος, ο Κοκκινοκεφαλάς, ο Παρδαλοκεφαλάς, η Τρασιηλούδα, ο Ωρτολάνος κ.ά.
  • Τον χειμώνα επισκέπτονται την περιοχή είδη όπως η Δεντροσταρήθρα, ο Γαλαζοκότσυφας, ο Καρβουνιάρης, ο Νυχτοκόρακας, η Λευκοσουσουράδα, η Αλκυόνη κ.ά.
  • Στην περιοχή απαντώνται και τα ενδημικά πτηνά της Κύπρου Σκαλιφούρτα και Τρυπομάζης.
• Παραλίες Κάτω Πάφου: Στην προστατευόμενη περιοχή αλλά και γύρω από αυτήν υπάρχουν αμέτρητες παραλίες, πολλές από αυτές βραβευμένες με τη Γαλάζια Σημαία και είναι ιδανικές για κολύμβηση, snorkeling (κολύμβηση με αναπνευστήρα), κ.ά. Συγκεκριμένα, μέσα στην περιοχή Natura 2000 βρίσκεται η παραλία Φάρου. Λίγο δίπλα από την περιοχή Natura 2000 βρίσκεται η Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή (ΘΠΠ) “Μπάνια” με την ομώνυμη παραλία Δημοτικά Μπάνια.

Πολιτιστικά

• Αρχαιολογικό Πάρκο Νέας Πάφου: Επίσκεψη σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους του νησιού για ένα ταξίδι από τα προϊστορικά χρόνια μέχρι και τον Μεσαίωνα. Το πολυτιμότερο αξιοθέατο είναι τα μωσαϊκά δάπεδα, αλλά το πάρκο συμπεριλαμβάνει κι άλλα σημαντικά μνημεία όπως το Ασκληπιείο, το Ωδείο, την Αγορά, το φρούριο «Σαράντα Κολώνες», τη βασιλική της Παναγιάς της Λιμενιώτισσας και τους «Τάφους των Βασιλέων».
• Επίσκεψη στον Φάρο Κάτω Πάφου: Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ιστορικά μνημεία της Πάφου. Χτίστηκε το 1888 από τη Βρετανική διοίκηση και ήταν ο πρώτος φάρος που λειτούργησε στην Κύπρο για να καθοδηγεί τα πλοία που έρχονταν στο λιμάνι της πόλης. Πρόκειται για ένα λευκό πετρόχτιστο κτίσμα ύψους περίπου 20 μέτρων, με μονό φωτιστικό χώρο και εξωτερικό μπαλκόνι.
• Μεσαιωνικό Κάστρο Πάφου: Αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ιστορικά μνημεία της πόλης. Χτίστηκε από τους Βυζαντινούς και σήμερα αποτελεί σημείο πολιτιστικών εκδηλώσεων. Μπροστά στο κάστρο βρίσκεται το άγαλμα «Sol Alter», ένα σύγχρονο χάλκινο γλυπτό της Κύπριας καλλιτέχνιδας Γιώτας Ιωαννίδου.
• Περίπατος στον Λόφο Φάμπρικας στην Κάτω Πάφο: Σημείο για πανοραμική θέα της πόλης και της θάλασσας. Στην κορυφή του λόφου υπάρχει πλατφόρμα παρατήρησης που επιτρέπει στους επισκέπτες να θαυμάσουν το λιμάνι, το Αρχαιολογικό Πάρκο και την ακτή της Πάφου. Είναι επίσης ιδανικό σημείο για ηλιοβασιλέματα. Πάνω στον λόφο βρίσκεται το σπήλαιο του Αγίου Αγαπητικού, ένα παλαιοχριστιανικό μνημείο σκαμμένο στον βράχο. Πιθανόν να ήταν κατοικία ενός ερημίτη στα πρώτα Χριστιανικά χρόνια και, σύμφωνα με την παράδοση, εμπνέει τον έρωτα.
• Κατακόμβη Αγίας Σολομωνής: Αρχαίος Ελληνιστικός τάφος που λατρεύεται ήδη από τα βυζαντινά χρόνια. Το σημείο θεωρείται ιερό και σύμφωνα με την παράδοση η Αγία Σολομωνή κατέφυγε εκεί για να γλιτώσει διωγμούς. Έξω από τις Κατακόμβες υπάρχει ένα ιερό δέντρο όπου οι επισκέπτες κρεμάνε μαντηλάκια, ως σύμβολο ευχής για τη θεραπεία ασθενειών.
• Βασιλική Αγίας Κυριακής Χρυσοπολίτισσας: Μία από τις μεγαλύτερες βασιλικές της Κύπρου και σημαντικό μνημείο της πρώιμης βυζαντινής περιόδου. Έξω από την εκκλησία βρίσκεται και η Στήλη του Αποστόλου Παύλου, όπου σύμφωνα με την παράδοση μαστιγώθηκε ο Άγιος.
• Αρχαιολογικό Μουσείο Επαρχίας Πάφου: Η έκθεση του Μουσείου περιλαμβάνει ευρήματα από ανασκαφές στην Επαρχία Πάφου, από τους πρώτους προϊστορικούς οικισμούς κατά την Επι-παλαιολιθική εποχή (10.500 – 9000 π.Χ.) μέχρι την ίδρυση της Νέας Πάφου (4ος αιώνας π.Χ.) και την εξέλιξή της σε Μητρόπολη.
• Εκδηλώσεις:
  • Φεστιβάλ της Αφροδίτης Πάφου: Ένα ετήσιο διεθνές φεστιβάλ όπερας που λαμβάνει χώρα κάθε Σεπτέμβριο στο Μεσαιωνικό Κάστρο.

Τοπικά εδέσματα

• Παφίτικη πίσσα: Παρασκευάζεται από τη ρητίνη του τρέμιθου (Pistacia atlantica). Παραδοσιακά οι κύριοι παραγωγοί της πίσσας ήταν Τουρκοκύπριοι στα χωριά Λέμπα, Τάλα και Κισσόνεργα. Σήμερα παρασκευάζεται κυρίως στη Γεροσκήπου.
• Λουκούμια Γεροσκήπου: Η Γεροσκήπου φημίζεται για τα παραδοσιακά γλυκά λουκούμια με ποικιλίες γεύσεων, αρώματος και χρωμάτων.
• Κουφέττα αμυγδάλου Γεροσκήπου: Καβουρδισμένα επιζαχαρωμένα αμύγδαλα που πωλούνται κυρίως σε πανηγύρια ή δίνονται ως κεραστικά σε γάμους και βαφτίσια.
• Παφίτικη πίττα: Είναι ιδιαίτερα αφράτη σε σχέση με τις πίττες που παρασκευάζονται σε άλλες περιοχές του νησιού.

Πώς μπορούμε να συμβάλουμε στη διατήρηση της φύσης

• Αφήνουμε τα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος στον τόπο που βρίσκονται. Δεν παίρνουμε μαζί μας λουλούδια, απολιθώματα, κοχύλια, πετρώματα, κ.λπ.
• Κατά την πτηνοπαρατήρηση, παρατηρούμε τα πουλιά από απόσταση χωρίς να τα ενοχλούμε και δεν πλησιάζουμε τις φωλιές τους κατά την αναπαραγωγική περίοδο.
• Χρησιμοποιούμε με σεβασμό τις εγκαταστάσεις και τις υποδομές.
• Ενισχύουμε την οικονομία της περιοχής αγοράζοντας τοπικά προϊόντα και στηρίζοντας τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και βιοτεχνίες της περιοχής π.χ. εστιατόρια, καταλύματα, κ.ά.

Ο οδηγός αυτός δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου Πανδώτειρα (LIFE IP Physis, Managing the Natura 2000 network in Cyprus and shaping a sustainable future, LIFE18 IPE/CY/000006), με στόχο να αναδείξει τις φυσικές ομορφιές, τη βιοποικιλότητα και τον πολιτιστικό πλούτο των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 στην Κύπρο. Μέσα από προτάσεις για εξερεύνηση, γνωριμία και υπεύθυνη επίσκεψη, σας προσκαλούμε να ανακαλύψετε τη μαγεία της Κυπριακής φύσης με τρόπο βιώσιμο και εμπνευσμένο.

Έρευνα & συγγραφή: Terra Cypria

Συμβολή: Ομάδα έργου Πανδώτειρα