Εξερευνώντας τις περιοχές του δικτύου Natura 2000
Λίγα χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Λευκωσίας μπορείς να βρεις την Ειδική Ζώνη Διατήρησης (ΕΖΔ) «Κοιλάδα Ποταμού Μαρούλλενας». Ένα μαγευτικό τοπίο που συνδυάζει το υγρό στοιχείο, τη γεωλογία, και την αρχαιολογία με την καθημερινή ζωή των γύρω κοινοτήτων. Η περιοχή αποτελεί καταφύγιο για σπάνια είδη πανίδας και χλωρίδας και μια εξαιρετική ευκαιρία για τον επισκέπτη να επανασυνδεθεί με τη φύση.
Γενικές πληροφορίες:
- Η Κοιλάδα Ποταμού Μαρούλλενας βρίσκεται στους βόρειους πρόποδες του Τροόδους, βορειοδυτικά του Καλού Χωριού, της Κλήρου και της Μαλούντας και νοτιοανατολικά της Αγροκηπιάς. Έχει έκταση περίπου 98 εκτάρια.
- Η περιοχή έχει ιδιαίτερη οικολογική αξία λόγω της παρουσίας υγροτόπων και τύπων οικοτόπου που χαρακτηρίζουν την ξηρότερη, ημιάνυδρη ζώνη της Κύπρου, καθώς και σημαντικού αριθμού προστατευόμενων ειδών πανίδας, όπως το Κυπριακό νερόφιδο (Natrix natrix cypriaca) και η Πεταλούδα της Ρόδου (Euplagia quadripunctaria).
Η περιοχή ανήκει στο Δίκτυο Natura 2000 καθώς εδώ υπάρχουν σημαντικοί τύποι οικοτόπου και είδη χλωρίδας και πανίδας όπως:
Τύποι οικοτόπου:
- Ποταμοί της Μεσογείου με περιοδική ροή από Paspalo-Agrostidion (3290): Βλάστηση με υδρόβια φυτά σε κοίτες και όχθες ποταμών με περιοδική ροή.
- Δενδροειδή θαμνώνες με παλλούρα (Zyziphus lotus) (5220): Θαμνώδης βλάστηση σε ξηρές και ημιερημικές περιοχές με κυρίαρχο είδος την παλλούρα (Ziziphus lotus). Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
- Θερμομεσογειακές και προερημικές λόχμες (5330): Θαμνώδης βλάστηση σε ξηρές και ημιερημικές περιοχές με κυρίαρχο είδος τη μοσφιλιά (Crataegus azarolus) ή το ρασιήν (Genista fasselata).
- Ψευδοστέπα με αγρωστώδη και μονοετή φυτά από Thero-Brachypodietea (6220): Ξηρά μεσογειακά λιβάδια με χαμηλά φυτά και αγριολούλουδα που ζουν ένα χρόνο. Μπορεί κάποιος να τα παρατηρήσει πιο εύκολα την άνοιξη, σε ανοίγματα δασών ή θαμνώνων ή γυμνών εκτάσεων, πριν ξεραθούν από τις ψηλές θερμοκρασίες και την ανομβρία του καλοκαιριού. Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
- Υγροί μεσογειακοί λειμώνες με υψηλές πόες από Molinio-Holoschoenion (6420): Υγρά λιβάδια με υψηλά χόρτα που αναπτύσσονται σε μεσο-ευτροφικά, βασικά εδάφη. Φτάνουν την πλήρη ανάπτυξη τους το καλοκαίρι.
- Νότια παρόχθια δάση-στοές και λόχμες (Nerio-Tamaricetea και Securinegion tinctoriae) (92D0): Βλάστηση που αναπτύσσεται σε κοίτες και όχθες ποταμών που περνούν μεγάλες περιόδους ξηρασίας. Συχνά μεγαλώνουν σε ρηχά εδάφη ή/και πετρώδεις τοποθεσίες. Χαρακτηριστικά είδη είναι η πικροδάφνη, τα αλμυρίκια και η λυγαριά.
Οικότοπος είναι ο τόπος όπου ζει ένα είδος, ένας πληθυσμός ή μια βιοκοινότητα (δηλαδή πληθυσμός διαφόρων ειδών). Χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένες συνθήκες και έχει τα δικά του βιοτικά (ζωντανοί οργανισμοί) και αβιοτικά (έδαφος, μικροκλίμα, κ.ά.) χαρακτηριστικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε ότι ορισμένοι από αυτούς τους τύπους οικοτόπων είναι πολύ σημαντικοί και πρέπει να προστατεύονται, γιατί εκεί ζουν είδη που είναι απειλούμενα ή/και μοναδικά για την ευρωπαϊκή βιοποικιλότητα.
Είδη καθορισμού (δηλαδή σημαντικά είδη για τα οποία επιλέχθηκε και προστατεύεται η συγκεκριμένη περιοχή):
- Κυπριακό μαυρόφιδο (Hierophis cypriensis) (ε)
- Ευπλάγια ή Πεταλούδα της Ρόδου (Euplagia quadripunctaria)
- Κυπριακό νερόφιδο (Natrix natrix cypriaca) (ε)
- Αιγυπτιακή φρουτονυχτερίδα ή Νυχτοπάππαρος (Rousettus aegyptiacus)
(ε) = ενδημικό
Άλλα σημαντικά είδη:
- Κυκλάμινο το κυπριακό (Cyclamen cyprium) (ε) → ανθίζει Σεπτέμβριο – Γενάρη
- Κάβουρας ο ποτάμιος ή κάβουρας του γλυκού νερού (Potamon hippocratis)
- Πτηνοπανίδα, όπως η Σκαλιφούρτα (Oenanthe cypriaca), ο Τρυπομάζης (Curruca melanothorax), το Θουπί (Otus cyprius), ο Πετρίτης ή Ζάνος (Falco peregrinus), ο Βαλτόκιρκος ή Ορνιθοσιάχινο (Circus cyaneus), η Δενδροσταρήθρα ή Πευκοτρασιήλα (Lullula arborea), το Γιδοβύζι ή Νυχτοπούλι (Caprimulgus europaeus), η Λιβαδοκελάδα ή Σιταροπούλλι (Emberiza caesia), ο Αετομάχος ή Κεφαλάς (Lanius collurio), o Σταχτοκεφαλάς (Lanius minor) και ο Παρδαλοκεφαλάς ή Δακκαννούρα (Lanius nubicus).
(ε) = ενδημικό
Ενδιαφέροντα στοιχεία για την περιοχή
- Στην περιοχή του Καλού Χωριού και της Κλήρου έχουν βρεθεί αρχαιολογικοί τάφοι και άλλα ευρήματα που δείχνουν ότι η ευρύτερη περιοχή κατοικείτο από την Αρχαϊκή περίοδο. Συγκεκριμένα, η ανακάλυψη μιας πήλινης βαρκούλας με κωπηλάτη από τον 7ο-6ο αιώνα π.Χ. στην τοποθεσία «Ζηθκιόνας» μαρτυρά τη διαχρονική σχέση του ποταμού με τους κατοίκους. Την περίοδο του χαλκού οι κάτοικοι τοποθετούσαν τον χαλκό μέσα σε μικρές βαρκούλες και σχεδίες και τον μετέφεραν προς τη θάλασσα μέσω του ποταμού.
- Η Μαλούντα είναι ιστορικό χωριό, καθώς υπάρχει ήδη από τα μεσαιωνικά χρόνια και πιο συγκεκριμένα ήταν φέουδο την εποχή της Φραγκοκρατίας. Στην περιοχή έχει επίσης εντοπιστεί αρχαία νεκρόπολη. Το 1883 ανακαλύφθηκε στον Άγιο Ιωάννη Μαλούντας ταφικό συγκρότημα με σαρκοφάγους, κτερίσματα και άλλα αντικείμενα από την ελληνιστική περίοδο.
- Γεωλογία: Στο φαράγγι του ποταμού Μαρούλλενας, κατά μήκος του μονοπατιού της φύσης, εμφανίζεται ο Κατώτερος Ορίζοντας Λαβών που ανήκει στα ηφαιστειακά πετρώματα του Τροόδους. Ο σχηματισμός των πετρωμάτων αυτών υποδηλώνει έκχυση μάγματος κάτω από τη θάλασσα και για αυτό αποτελεί τοποθεσία αναφοράς για τη μελέτη των πετρωμάτων που σχηματίστηκαν από υποθαλάσσια ηφαιστειακή δραστηριότητα.
Δραστηριότητες
Φύση
- Μονοπάτι της φύσης “Πικρόβρυση της Μερίκας” στο Καλό Χωριό: Το γραμμικό μονοπάτι με μέτριο βαθμό δυσκολίας έχει μήκος 4,7 km και η διαδρομή διαρκεί περίπου μια ώρα. Η αφετηρία βρίσκεται στα ενετικά γεφύρια της περιοχής, στο σημείο που είναι γνωστό ως Διπλοπόταμος, όπου οι ποταμοί Φαρμακάς και Μαρούλλενα ενώνονται. Ο τερματισμός βρίσκεται στον εκδρομικό χώρο της Κοινότητας Καλού Χωριού Ορεινής «Μερίκα». Εναλλακτικά μπορεί κάποιος να ακολουθήσει μια κυκλική διαδρομή μήκους 9.4 km, η οποία έχει διάρκεια περίπου 2-3 ώρες και διασχίζει τον παλαιό πυρήνα της Κοινότητας Καλού Χωριού Ορεινής. Κατά μήκος του μονοπατιού μπορεί κάποιος να συναντήσει διάφορα ενδημικά είδη της Κύπρου, όπως το Κυπριακό κυκλάμινο και το Κυπριακό νερόφιδο που ζει στα νερά του ποταμού της Μαρούλλενας και να θαυμάσει τα γεωμορφώματα του φαραγγιού.
- Εκδρομικός χώρος Καλού Χωριού Ορεινής: Ο εκδρομικός χώρος διαθέτει διευκολύνσεις για ημερήσιες εκδρομές όπως ξύλινα τραπέζια, ψησταριά, πόσιμο νερό κ.ά.
- Φράγματα στην περιοχή: φράγμα Καλού Χωριού Ορεινής και φράγμα Κλήρου – Μαλούντας – Ακακίου, όπου μπορεί κάποιος να απολαύσει το φυσικό περιβάλλον. Σε ορισμένα φράγματα της Κύπρου υπάρχει η δυνατότητα ερασιτεχνικού ψαρέματος με ενημέρωση και εξασφάλιση άδειας από το Τμήμα Αλιείας και Θαλάσσιων Ερευνών Κύπρου.
- Πτηνοπαρατήρηση
- Στα μονοπάτια της φύσης μπορεί κάποιος να παρατηρήσει πληθώρα ειδών, όπως: το Bραχοκιρκίνεζο (Κίτση), το Διπλογέρακο, το Φρυγανοτσίχλονο (Σιταροπούλλι), την Καρδερίνα (Ζαρτίλι), τον Φλώρο, το Τσακροσγάρτιλο, τον Σπίνο, τον Μαυροτσιροβάκο (Τρυποβάτη), το Σπουργίτι, το Χελιδόνι, το Λευκοχελίδονο, τον Μελισσοφάγο, τον Παρδαλοκεφαλά, τον Τσαλαπετεινό (Πουπούξιο), την Κελαηδότσιχλα (Τζίκλα), τον Κότσυφα, το Ψευταηδόνι, τη Δεκαοχτούρα (Φιλικουτούνι), το Φοινικοτρύγονο, τη Φάσσα, τον Καλόγερο. Το βράδυ μπορεί κάποιος να δει ή να ακούσει Ανθρωποπούλια και Θουπιά.
- Στα φράγματα της περιοχής μπορεί κάποιος να συναντήσει είδη, όπως τη Νερόκοτα (Αρκοπετείναρο), τη Φαλαρίδα (Καραπαττά), το Νανοβουτηχτάρι, τον Σταχτοτσικνιά, την Πρασινοκέφαλη πάπια, το Κιρκίρι, τη Λευκοσουσουράδα (Ζευκαλάτη), τον Κορμοράνο, το Χελιδόνι, το Λευκοχελίδονο, τη Φάσσα, τη Δεκαοχτούρα (Φιλικουτούνι), το Φοινικοτρύγονο και τον Μελισσοφάγο.
Πολιτιστικά
- Κοκκινόροτσος: Παλιό μεταλλείο χαλκού και ώχρας κοντά στην εκκίνηση του μονοπατιού “Πικρόβρυση της Μερίκας”.
- Χάνι Κλήρου: Τα χάνια ήταν πανδοχεία των παλαιότερων εποχών και βρίσκονταν σε πόλεις και στην ύπαιθρο. Χρησιμοποιούνταν από τους ταξιδιώτες και τα καραβάνια για διανυκτερεύσεις. Το χάνι της Κλήρου βρίσκεται στην πλατεία του χωριού και είναι ένα αξιόλογο δείγμα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, γι’ αυτό κηρύχθηκε από το Τμήμα Αρχαιοτήτων σε Αρχαίο Μνημείο το 1989, με σκοπό την προστασία, συντήρηση και ανάδειξή του. Το μνημείο αποκαταστάθηκε από το Κοινοτικό Συμβούλιο του χωριού και λειτουργεί σήμερα ως Πολιτιστικό Κέντρο και χώρος εκδηλώσεων.
- Πολιτιστικά Φεστιβάλ Κλήρου: τριήμερα φεστιβάλ με διάφορους θεματικούς άξονες και δραστηριότητες όπως μουσική, χορό, βιωματικά εργαστήρια, θεατρικά δρώμενα και παραδοσιακά εδέσματα.
- Αγώνας δρόμου Κλήρου: το Κοινοτικό Συμβούλιο Κλήρου διοργανώνει τον ετήσιο αγώνα δρόμου “Κλήρου – Ατόβρυση” με εκκίνηση και τερματισμό στο προαύλιο του Κοινοτικού Συμβουλίου.
- “Τρία γεφύρια” στη Μαλούντα: Γεφύρι με τρία καμαρωτά τόξα πάνω από τον ποταμό Ακακίου, το οποίο για δεκαετίες ήταν ο μοναδικός δρόμος προς τα άλλα χωριά της περιοχής.
- Παλαιά εκκλησία Αγίου Γεωργίου στο Καλό Χωριό Ορεινής: κτίσμα του 1633 με τοιχογραφίες του 1655.
Τοπικά εδέσματα
Στην περιοχή υπάρχουν οινοποιεία που παράγουν κρασί από διάφορες ποικιλίες σταφυλιού. Οι επισκέπτες που ενδιαφέρονται για την τοπική παραγωγή κρασιού μπορούν εδώ να απολαύσουν διάφορα κρασιά συνοδευόμενα από τοπικά εδέσματα.
Πώς μπορούμε να συμβάλουμε στη διατήρηση της φύσης
- Περπατάμε εντός του μονοπατιού για τη δική μας ασφάλεια και την προστασία της φύσης.
- Αφήνουμε τα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος στον τόπο που βρίσκονται. Δεν συλλέγουμε λουλούδια, απολιθώματα, κοχύλια, πετρώματα, κ.λπ.
- Κατά την πτηνοπαρατήρηση, παρατηρούμε τα πουλιά από απόσταση χωρίς να τα ενοχλούμε και δεν πλησιάζουμε τις φωλιές τους.
- Συμβάλουμε στη διατήρηση των υποδομών και του εξοπλισμού στην προστατευόμενη περιοχή, χρησιμοποιώντας με σεβασμό τις εγκαταστάσεις και τις υποδομές.
- Ενισχύουμε την οικονομία της περιοχής αγοράζοντας τοπικά προϊόντα και στηρίζοντας τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και βιοτεχνίες της περιοχής π.χ. εστιατόρια, καταλύματα, κ.ά.
Ο οδηγός αυτός δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου Πανδώτειρα (LIFE IP Physis, LIFE18 IPE/CY/000006) Managing the Natura 2000 network in Cyprus and shaping a sustainable future), με στόχο να αναδείξει τις φυσικές ομορφιές, τη βιοποικιλότητα και τον πολιτιστικό πλούτο των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 στην Κύπρο. Μέσα από προτάσεις για εξερεύνηση, γνωριμία και υπεύθυνη επίσκεψη, σας προσκαλούμε να ανακαλύψετε τη μαγεία της Κυπριακής φύσης με τρόπο βιώσιμο και εμπνευσμένο.
Έρευνα & συγγραφή: Terra Cypria
Συμβολή: Ομάδα έργου Πανδώτειρα
Φωτογραφία τίτλου: Αναστασία Αρίστου
