Εξερευνώντας τις περιοχές του δικτύου Natura 2000
Στην καρδιά της Κύπρου, ο Ποταμός Γιαλιάς —ο δεύτερος μεγαλύτερος ποταμός του νησιού— ξεκινά το ταξίδι του από το Δάσος Μαχαιρά και καταλήγει στον Κόλπο Αμμοχώστου. Κατά μήκος του ποταμού αναπτύσσονται σημαντικοί οικοτόποι και προστατευόμενα είδη πανίδας, όπως η Γραμμωτή νεροχελώνα και το ενδημικό Κυπριακό νερόφιδο. Αρχαία μεταλλεία χρυσού και χαλκού, φράγματα γεμάτα ζωή και πέτρινοι νερόμυλοι αιώνων αποκαλύπτουν τη μακρά σχέση του ανθρώπου με τον ποταμό. Ανακαλύψτε μαζί μας πώς μπορούμε να απολαύσουμε αυτή την περιοχή του Δικτύου Natura 2000.
Γενικές πληροφορίες:
- Ο Τόπος Κοινοτικής Σημασίας (ΤΚΣ) Ποταμός Γιαλιάς περιτριγυρίζεται από τον Κοτσιάτη, την Αγία Βαρβάρα, τον Μαθιάτη, τον Λυθροδόντα, τους Καπέδες και τον Καταλιόντα.
- Ο ποταμός Γιαλιάς είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος ποταμός της Κύπρου, και φτάνει σε μήκος τα 88 km. Πηγάζει από το Δάσος Μαχαιρά και συγκεκριμένα την Βουνοκορφή Κιόνια και εκβάλλει στον Κόλπο Αμμοχώστου.
- Η περιοχή έχει ιδιαίτερη οικολογική αξία λόγω της ποικιλίας των οικοτόπων που παρουσιάζει, καθώς και σπάνια και προστατευόμενα είδη πανίδας, όπως τη Γραμμωτή νεροχελώνα και το ενδημικό Κυπριακό νερόφιδο.
Η περιοχή ανήκει στο Δίκτυο Natura 2000 καθώς εδώ υπάρχουν σημαντικοί τύποι οικοτόπου και είδη χλωρίδας και πανίδας όπως:
Τύποι οικοτόπου:
- Ποταμοί της Μεσογείου με περιοδική ροή από Paspalo-Agrostidion (3290): Βλάστηση με υδρόβια φυτά σε κοίτες και όχθες ποταμών με περιοδική ροή.
- Υγροί μεσογειακοί λειμώνες με υψηλές πόες από Molinio-Holoschoenion (6420): Υγρά λιβάδια με υψηλά χόρτα που αναπτύσσονται σε μεσο-ευτροφικά, βασικά εδάφη. Φτάνουν την πλήρη ανάπτυξη τους το καλοκαίρι.
- Δάση-στοές με ιτιές (Salix alba) και λεύκες (Populus alba) (92Α0): Εμφανίζεται σχεδόν σε όλη την Κύπρο, συνήθως σε παρόχθια δάση, με χαρακτηριστικά είδη τις ιτιές και τις λεύκες.
- Νότια παρόχθια δάση-στοές και λόχμες (Nerio-Tamaricetea και Securinegion tinctoriae) (92D0): Βλάστηση που αναπτύσσεται σε κοίτες και όχθες ποταμών που περνούν μεγάλες περιόδους ξηρασίας. Συχνά μεγαλώνουν σε ρηχά εδάφη ή/και πετρώδεις τοποθεσίες. Χαρακτηριστικά είδη είναι η πικροδάφνη, τα αλμυρίκια και η λυγαριά.
Οικότοπος είναι ο τόπος όπου ζει ένα είδος, ένας πληθυσμός ή μια βιοκοινότητα (δηλαδή πληθυσμός διαφόρων ειδών). Χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένες συνθήκες και έχει τα δικά του βιοτικά (ζωντανοί οργανισμοί) και αβιοτικά (έδαφος, μικροκλίμα, κ.ά.) χαρακτηριστικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε ότι ορισμένοι από αυτούς τους τύπους οικοτόπων είναι πολύ σημαντικοί και πρέπει να προστατεύονται, γιατί εκεί ζουν είδη που είναι απειλούμενα ή/και μοναδικά για την ευρωπαϊκή βιοποικιλότητα.
Είδη καθορισμού στον Ποταμό Γιαλιά (δηλαδή σημαντικά είδη για τα οποία επιλέχθηκε και προστατεύεται η συγκεκριμένη περιοχή):
- Γραμμωτή νεροχελώνα ή Ποταμοχελώνα (Mauremys rivulata)
- Κυπριακό νερόφιδο (Natrix natrix cypriaca) (ε)
- Μικρορινόλοφος (Rhinolophus hipposideros)
- Αιγυπτιακή φρουτονυχτερίδα ή Νυχτοπάππαρος (Rousettus aegyptiacus)
Άλλα σημαντικά είδη:
- Η περιοχή φιλοξενεί ενδημικά είδη και υποείδη φυτών, όπως το γαϊδουράγκαθο (Onopordum cyprium), το Ptilostemon chamaepeuce subsp. cyprius και το παχύφυτο Sedum cyprium.
(ε) = ενδημικό
Ενδιαφέροντα στοιχεία για την περιοχή
Η περιοχή ήταν κατοικημένη από την αρχαιότητα. Στην περιοχή του Κοτσιάτη έχουν βρεθεί ευρήματα από την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (2000-1850 π.Χ.), τα οποία σήμερα βρίσκονται στο Κυπριακό Μουσείο, ενώ στην περιοχή του Μαθιάτη έχουν βρεθεί ευρήματα από την Ελληνιστική Περίοδο (3ος-2ος αι. π.Χ.).
Δραστηριότητες
Φύση
- Αρχαίο Μεταλλείο Μαθιάτη – Στρογγυλός: Σημαντικό αρχαίο μεταλλείο χρυσού, το οποίο έχει ενταχθεί στον Προκαταρκτικό Κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, που χρονολογείται από το 600 π.Χ. Αποτελεί σημαντικό χώρο γεωλογικού ενδιαφέροντος και μεταλλευτικής κληρονομιάς, με πλούσια βιοποικιλότητα.
- Μεταλλείο Μαθιάτη: Το μεταλλείο βρίσκεται βορειοανατολικά της κοινότητας Μαθιάτη και λειτουργούσε για την εκμετάλλευση χαλκού και σιδηροπυρίτη, αλλά πλέον έχει παύσει η λειτουργία του. Εντός του μεταλλείου σχηματίστηκε λίμνη, η οποία περιέχει πυρίτιο που αυξάνει την οξύτητα του εδάφους και ως εκ τούτου αποτρέπει την εγκατάσταση βλάστησης.
- Φράγματα στην περιοχή: Εδώ μπορεί κάποιος να απολαύσει το φυσικό περιβάλλον της περιοχής.
- Τα πιο εύκολα προσβάσιμα και πλούσια σε νερό είναι το Φράγμα ανάσχεσης Ποταμού Γιαλιά – Μαθιάτη 1 και το Φράγμα ανάσχεσης Ποταμού Γιαλιά – Μαθιάτη 2. Στα φράγματα αυτά μπορεί κάποιος να συναντήσει δύο είδη αμφιβίων, τον Πρασινόφρυνο (Βufotes viridis) και τον Ανατολικό βάτραχο (Pelophylax bedriagae), καθώς και τα πουλιά Σταχτοτσικνιά (Ardea cinerea) και Ψευταηδόνι (Cettia cetti). Στο Φράγμα ανάσχεσης Ποταμού Γιαλιά – Μαθιάτη 2 απαντώνται επίσης και Φαλαρίδες (Fulica atra), Λευκοχελιδόνια (Delichon urbicum) και Χελιδόνια (Hirundo rustica), καθώς και η Γραμμωτή νεροχελώνα (Mauremys rivulata) όταν υπάρχει νερό.
- Υδατοφράκτης Κοτσιάτη: Εδώ απαντάται ο Ανατολικός βάτραχος (Pelophylax bedriagae) και η Γραμμωτή νεροχελώνα (Mauremys rivulata) όταν υπάρχει νερό. Η πρόσβαση στο φράγμα είναι δύσκολη.
- Φράγμα ανάσχεσης Ποταμού Γιαλιά – Κοτσιάτης: Εδώ μπορεί κάποιος να συναντήσει τον Ευρωπαϊκό δενδροβάτραχο (Hyla savignyi), τον Ανατολικό βάτραχο (Pelophylax bedriagae) και τον Πρασινόφρυνο (Βufotes viridis), τα πουλιά Πρασινοσκέλης (Tringa nebularia), Πορφυροτσικνιάς (Ardea purpurea), Φαλαρίδα ή Καραπαττάς (Fulica atra), Ψευταηδόνι (Cettia cetti) και Καλόγερος ή Τσαγκαρούδι (Parus major), καθώς και τη Γραμμωτή νεροχελώνα (Mauremys rivulata) όταν υπάρχει νερό.
- Φράγμα ανάσχεσης Ποταμού Γιαλιά – Λυθροδόντα: Όταν υπάρχει νερό μπορεί κάποιος να συναντήσει τον Ευρωπαϊκό δενδροβάτραχο (Hyla savignyi), τον Ανατολικό βάτραχο (Pelophylax bedriagae), τον Πρασινόφρυνο (Βufotes viridis), τη Γραμμωτή νεροχελώνα (Mauremys rivulata) και τον Σταχτοτσικνιά (Ardea cinerea).
Πολιτιστικά
- Νερόμυλος του Μεττή έξω από τον Μαθιάτη: Κατάλοιπα ενός από τους πολλούς πέτρινους νερόμυλους που υπήρχαν στην Κύπρο και χρησιμοποιούνταν για το άλεσμα των σιτηρών. Ο συγκεκριμένος υπάρχει από τα Βυζαντινά χρόνια.
- Μύλος Λυθροδόντα: Παλιός ελιόμυλος και αλευρόμυλος του χωριού. Μπορείτε να επισκεφθείτε το μουσείο έπειτα από επικοινωνία με το Κοινοτικό Συμβούλιο Λυθροδόντα.
Πώς μπορούμε να συμβάλουμε στη διατήρηση της φύσης
- Περπατάμε εντός των μονοπατιών για τη δική μας ασφάλεια και προστασία της φύσης.
- Αν συναντήσουμε χελώνες Mauremys rivulata δεν τις ταΐζουμε και δεν τις αγγίζουμε, καθώς αυτό απαγορεύεται διά νόμου και αποτελεί απειλή για το είδος.
- Χαιρόμαστε τα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος χωρίς να τα συλλέγουμε (λουλούδια, απολιθώματα, πετρώματα κ.λπ.)
- Κατά την πτηνοπαρατήρηση, παρατηρούμε τα πουλιά από απόσταση χωρίς να τα ενοχλούμε και δεν πλησιάζουμε τις φωλιές τους.
- Χρησιμοποιούμε με σεβασμό τις εγκαταστάσεις και τις υποδομές.
- Ενισχύουμε την οικονομία της περιοχής αγοράζοντας τοπικά προϊόντα και στηρίζοντας τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και βιοτεχνίες της περιοχής π.χ. εστιατόρια, καταλύματα, κ.ά.
Ο οδηγός αυτός δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου Πανδώτειρα (LIFE IP Physis, Managing the Natura 2000 network in Cyprus and shaping a sustainable future, LIFE18 IPE/CY/000006), με στόχο να αναδείξει τις φυσικές ομορφιές, τη βιοποικιλότητα και τον πολιτιστικό πλούτο των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 στην Κύπρο. Μέσα από προτάσεις για εξερεύνηση, γνωριμία και υπεύθυνη επίσκεψη, σας προσκαλούμε να ανακαλύψετε τη μαγεία της Κυπριακής φύσης με τρόπο βιώσιμο και εμπνευσμένο.
Έρευνα & συγγραφή: Terra Cypria
Συμβολή: Ομάδα έργου Πανδώτειρα
Φωτογραφία τίτλου: Ζωή Μακρίδου
