Στο άκουσμα της λέξης «φίδι», συνήθως η αντίδραση του ανθρώπου είναι ο φόβος, η αίσθηση του κινδύνου και η δυσφορία. Αυτό φαίνεται να είναι ένα από τα πιο βαθιά ριζωμένα ανθρώπινα ένστικτα, το οποίο για τους προγόνους μας ήταν απαραίτητο για σκοπούς επιβίωσης. Υπάρχει όμως λόγος να νιώθει αυτόν τον τρόμο ο κόσμος στην Κύπρο; Η εμπειρία μας, μάς λέει πως όχι και θα σας εξηγήσουμε το γιατί, απαντώντας σε κάποια βασικά ερωτήματα.
1.Τα φίδια μάς είναι χρήσιμα;
Μπορεί να μην το αντιλαμβανόμαστε αμέσως, ιδίως όταν έχουμε κλειστεί σε τέσσερις τοίχους και δύο οθόνες, αλλά όλα τα ζώα της φύσης είναι σημαντικά και χρήσιμα.
Η υγεία και η ποιότητα ζωής του ανθρώπου εξαρτάται άμεσα από την υγεία του φυσικού περιβάλλοντος και κατ’ επέκταση τις ισορροπίες που το διέπουν. Τα φίδια προσφέρουν στην ανθρώπινη ευημερία με ποικίλους τρόπους:
- Φίλοι των αγροτών: Σημαντικό μέρος της διατροφής τους αποτελείται από τρωκτικά (ποντίκια και αρουραίους), τα οποία όταν αφεθούν ανεξέλεγκτα, χωρίς φυσικούς θηρευτές, προκαλούν σοβαρές ζημιές στις καλλιέργειες, όπως για παράδειγμα τις χαρουπιές.
- Προστασία από σοβαρές ασθένειες: Με το να καταναλώνουν τρωκτικά, τα φίδια μας προστατεύουν από σοβαρές ασθένειες. Τα τρωκτικά μπορεί να αποτελέσουν φορείς ασθενειών, όπως η Λεπτοσπείρωση και η Μπορρελίωση (ή Lyme disease), μέσω τσιμπουριών. Τα ποντικοφάρμακα που χρησιμοποιούνται για την καταπολέμηση των τρωκτικών είναι τοξικά και επικίνδυνα για εμάς τους ίδιους, ενώ οδηγούν στον θάνατο πληθώρας φυσικών θηρευτών όπως τα φίδια και τα αρπακτικά πουλιά που τρέφονται με το δηλητηριασμένο τρωκτικό. Έτσι, αντί να μειώνεται ο πληθυσμός των τρωκτικών, σε βάθος χρόνου αυξάνεται λόγω μείωσης των φυσικών θηρευτών τους.
- Χρησιμότητα στην ιατρική: Όλο και περισσότερα φάρμακα κατασκευάζονται από ένζυμα και τοξίνες που προέρχονται από το δηλητήριο φιδιών. Τέτοια φάρμακα περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων αντιθρομβωτικά και φάρμακα που αντιμετωπίζουν καρδιακές προσβολές ή εγκεφαλικά επεισόδια.
- Τροφική αλυσίδα: Πέρα από τον βασικό ρόλο των φιδιών ως θηρευτές, τα ίδια αποτελούν λεία για πληθώρα άλλων ζώων, κυρίως αρπακτικών πτηνών, διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο στην ισορροπία της βιοποικιλότητας της Κύπρου.
2.Έχουμε επικίνδυνα ή θανατηφόρα φίδια στην Κύπρο;
Τα ζώα επιτίθενται ή μάλλον αμύνονται και γίνονται επικίνδυνα μόνο όταν απειληθούν.
Στην Κύπρο έχουμε 3 δηλητηριώδη είδη φιδιών. Από αυτά, μόνο η φίνα – αλλιώς κοντούρα, οχιά ή έχιδνα – (Macrovipera lebetinus) έχει δηλητήριο αρκετά τοξικό για να μας κάνει ζημιά. Τα άλλα δύο, η σαΐτα (Malpolon insignitus) και ο ξυλόδρωπης (Telescopus fallax) παρόλο που έχουν δηλητήριο, το δάγκωμα τους δεν μπορεί να προκαλέσει καμία σημαντική βλάβη στον άνθρωπο και έτσι θεωρούνται εντελώς ακίνδυνα.
Όσον αφορά τη φίνα, ναι είναι επικίνδυνη, αλλά δεν υπάρχει λόγος για πανικό. Η φίνα είναι πολύ λιγότερο επικίνδυνη απ’ όσο νομίζουμε. Καταρχάς, δεν επιτίθεται ποτέ στον άνθρωπο, αλλά μπορεί να δαγκώσει για να αμυνθεί σε περίπτωση που την πλησιάσουμε σε πολύ κοντινή απόσταση, την πατήσουμε ή επιχειρήσουμε να την πιάσουμε. Το δηλητήριο της φίνας δεν είναι νευροτοξικό – δεν επηρεάζει δηλαδή το νευρικό σύστημα – όπως το δηλητήριο ορισμένων ειδών που εντοπίζονται σε άλλες ηπείρους (π.χ. κόμπρες, μάμπα). Σε αυτή την περίπτωση τα πράγματα θα ήταν πολύ πιο σοβαρά. Στην περίπτωση της φίνας το δηλητήριο είναι κυρίως κυτταροτοξικό και αιμοτοξικό – επηρεάζει δηλαδή τους ιστούς και το αίμα – και εξαπλώνεται κυρίως μέσω της λέμφου παρά μέσω της κυκλοφορίας του αίματος. Ως εκ τούτου χρειάζεται χρόνο για να δράσει. Αυτό μας δίνει χρόνο (μερικές ώρες) για να πάμε στο πλησιέστερο νοσοκομείο όπου και θα μας περιθάλψουν.
Αν μας δαγκώσει φίνα, ναι θα τρομάξουμε, ναι θα πονέσουμε, ναι θα μας πάρει ενδεχομένως λίγες μέρες να ξαναγίνουμε καλά, αλλά δεν θα πεθάνουμε. Στην Κύπρο κάθε χρόνο δεκάδες άνθρωποι δαγκώνονται από φίνες. Ωστόσο, οι θάνατοι είναι εξαιρετικά σπάνιοι και συνήθως οφείλονται σε αλλεργικό σοκ ή βεβαρημένο ιατρικό ιστορικό.
Μετά από δάγκωμα φίνας, η μεταφορά στο νοσοκομείο είναι επιτακτική και πρέπει να γίνει άμεσα. Παρόλο που γενικά έχουμε αρκετό χρόνο να πάμε στο νοσοκομείο όπου κι αν βρισκόμαστε στο νησί, όσο πιο γρήγορα πάμε, τόσο μικρότερη ζημιά θα προλάβει να προκληθεί στους ιστούς από το δηλητήριο και τόσο γρηγορότερα θα αναρρώσουμε. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται στα μικρά παιδιά, τους ηλικιωμένους και σε άτομα που ανήκουν στις ευάλωτες ομάδες, λόγω διαφόρων παθήσεων. Τα άτομα αυτά, λόγω της κατάστασής τους, πιθανόν να επηρεαστούν πιο γρήγορα και έντονα από το δηλητήριο και η νοσηλεία πρέπει να γίνεται ταχέως.
3.Γιατί δεν τα εξοντώνουμε να σώσουμε ζωές;
Περισσότερες ζωές θα κινδυνεύσουν αν εξοντώσουμε τα φίδια παρά αν τα αφήσουμε στην ησυχία τους. Τα φίδια παίζουν σημαντικό ρόλο στην ισορροπία των οικοσυστημάτων και η διατάραξη της ευαίσθητης αυτής ισορροπίας μας βάζει σε κίνδυνο.
Τα φίδια ανήκουν στη φύση της Κύπρου. Βρίσκονται σε αυτό το νησί για πολύ περισσότερο χρόνο από τους ανθρώπους. Αρκετά εκατομμύρια χρόνια πριν, για την ακρίβεια. Το περιβάλλον του νησιού μας αναπτύχθηκε, εξελίχθηκε και διατήρησε μια οικολογική ισορροπία μαζί με αυτά. Η εξόντωση των φιδιών, και η διατάραξη της ισορροπίας αυτής μόνο προβλήματα θα επιφέρει. Ένα πολύ εύκολα αντιληπτό παράδειγμα της διατάραξης της ισορροπίας αυτής είναι η αύξηση του πληθυσμού των θηραμάτων τους και συγκεκριμένα των αρουραίων. Οι φίνες αποτελούν ιδιαίτερα αποτελεσματικούς θηρευτές των μεγάλων αρουραίων. Απουσία τους από το φυσικό περιβάλλον θα είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του πληθυσμού των αρουραίων, ιδίως σε περιοχές που απουσιάζουν άλλοι θηρευτές, όπως τα ανθρωποπούλια. Οι αρουραίοι αποτελούν πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα για τον άνθρωπο, τόσο οικονομικό, μέσω της καταστροφής σοδιών, όσο και υγειονομικό, καθώς είναι φορείς ασθενειών που εύκολα μπορούν να μεταφερθούν και να επηρεάσουν τον άνθρωπο.
4.Ποια είναι η αναμενόμενη συμπεριφορά μιας φίνας;
Οι φίνες δεν ξυπνάνε το πρωί λέγοντας “Αχ, τι θα κάνω σήμερα… ας πάω να δαγκώσω κανένα άνθρωπο”. Ζούνε την καθημερινότητα τους όπως κάθε ζώο που αγωνίζεται για να επιβιώσει. Θα ζεσταθούν στον ήλιο, θα δροσιστούν στη σκιά, θα κυνηγήσουν για να φάνε και θα απολαύσουν και αυτές όσα η φύση τους προσφέρει.
Η φίνα είναι αργοκίνητο είδος οχιάς, σε αντίθεση με τα περισσότερα άλλα φίδια του νησιού. Το χαρακτηριστικό αυτό την κάνει να βασίζεται περισσότερο στο καμουφλάζ και την ακινησία, ελπίζοντας πως δεν θα την δούμε και θα την προσπεράσουμε, αφού τα φίδια βλέπουν τον άνθρωπο σαν κάποιον μεγαλόσωμο θηρευτή. Όταν το καμουφλάζ δεν είναι αρκετό και ο «πιθανός θηρευτής» – εμείς δηλαδή – εξακολουθεί να πλησιάζει τη φίνα, τότε επόμενη γραμμή άμυνας είναι να τραπεί σε φυγή, εφόσον της δοθεί ο χώρος, ή να προειδοποιήσει με συριγμό για να απωθήσει τον θηρευτή.
Οι μόνες περιπτώσεις στις οποίες η φίνα θα προσπαθήσει να μας δαγκώσει είναι αν την πατήσουμε (και αυτό όχι πάντα), αν την πιάσουμε στα χέρια μας, αν προσπαθήσουμε να την σηκώσουμε από το έδαφος, ή αν την πλησιάζουμε σε πολύ μικρή απόσταση. Σημαντικό είναι να τονιστεί πως τις περισσότερες φορές δαγκώματα συμβαίνουν όταν κάποιος επιχειρεί να σκοτώσει μια φίνα ή να την πιάσει για οποιοδήποτε λόγο.
Οι φίνες δεν εκτινάσσονται και δεν μας κυνηγάνε για να μας δαγκώσουν. Αντιθέτως, μας φοβούνται και κάνουν ό,τι μπορούν για να μας αποφύγουν, ώστε να επιβιώσουν. Ο σωστός και πιο αποτελεσματικός τρόπος να παραμείνουμε ασφαλείς όταν βρισκόμαστε στην εξοχή, είναι να βλέπουμε πάντοτε πού πατάμε και πού βάζουμε τα χέρια μας. Επίσης, όταν πάμε για πεζοπορία ή εκτελούμε εργασίες στην εξοχή, είναι καλό να φοράμε μποτάκια πεζοπορίας ή άρβυλα και όχι ανοικτά παπούτσια.
5.Τι κάνουμε αν μας δαγκώσει φίδι;
Το θέμα δεν πρέπει να είναι μόνο το τι κάνουμε, αλλά και το τι ΔΕΝ κάνουμε. Δεν υπάρχει λόγος πανικού – δεν ήρθε η συντέλεια του κόσμου. Δεν σκίζουμε την πληγή και δεν ρουφάμε το δηλητήριο – αυτά μόνο στις ταινίες γίνονται. Δεν αδιαφορούμε και δεν πιάνουμε τιμόνι στα χέρια μας.
Αν μας δαγκώσει φίδι το οποίο ξέρουμε σίγουρα ότι δεν είναι φίνα, τότε δεν υπάρχει κανένας λόγος ανησυχίας. Καλό είναι να πλύνουμε την πληγή με σαπούνι, ώστε να αποφύγουμε το ενδεχόμενο βακτηριακής μόλυνσης, παρόλο που αυτό είναι πολύ μικρό. Ας μην ξεχνάμε πως τα φίδια τρέφονται με αρουραίους και μπορεί να γίνει μεταφορά μικροβίων από το δάγκωμά τους. Προληπτικά, μπορούμε να πάμε στο νοσοκομείο για να γίνει κατάλληλη περιποίηση της πληγής.
Αν υποψιαζόμαστε πως πρόκειται για δάγκωμα φίνας πρέπει να παραμείνουμε ψύχραιμοι. Ο πανικός είναι ο χειρότερος εχθρός. Υπάρχει αρκετός χρόνος για να πάμε με ασφάλεια στο πλησιέστερο νοσοκομείο, όπου κι αν βρισκόμαστε. Καλούμε το 112 και ειδοποιούμε για το περιστατικό, ώστε να είναι ενήμερο και προετοιμασμένο το νοσοκομείο να μας περιθάλψει. Αν δεν μπορεί κάποιος να μας μεταφέρει στο νοσοκομείο, ζητάμε ασθενοφόρο. Δεν οδηγούμε αν έχουμε δαγκωθεί. Η ακινησία του δαγκωμένου μέλους είναι σημαντική ώστε να περιοριστεί η διάχυση του δηλητηρίου στους γύρω ιστούς. Δεν κάνουμε καμία περίδεση στο δαγκωμένο μέλος, καθώς αυτό μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη ζημιά. Δεν προσπαθούμε να ρουφήξουμε το δηλητήριο και δεν παίρνουμε κανένα φάρμακο χωρίς ιατρική καθοδήγηση.
6.Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε πως δεν θα μπουν φίδια στην αυλή και το σπίτι μας;
Κανένα ζώο δεν έχει την παραμικρή διάθεση να μπει στο σπίτι ενός ανθρώπου, εκτός ίσως από τις κατσαρίδες. Τα φίδια όταν μπαίνουν στις αυλές μας είναι συνήθως από λάθος ή απόγνωση, στην προσπάθεια τους να βρουν φαγητό, προστασία ή δροσερό μέρος για να ξαποστάσουν το καλοκαίρι.
Υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορούμε να απωθήσουμε τα φίδια από τον χώρο μας και υπάρχουν και αμέτρητοι τρόποι που δεν έχουν κανένα απολύτως αποδεδειγμένο αποτέλεσμα. Τις πλείστες φορές, τα φίδια είναι περαστικοί επισκέπτες και θα φύγουν από μόνα τους.
Ουσίες όπως το θειάφι, οι ναφθαλίνες ή άλλα χημικά σκευάσματα του εμπορίου είναι τοξικά και πολύ επικίνδυνα για τον άνθρωπο, χωρίς κανένα αποδεδειγμένο αποτέλεσμα στην απώθηση των φιδιών. Πολλά απωθητικά του εμπορίου επιλέγουν να μην αναφέρουν τις δραστικές τους ουσίες, γεγονός που τα κάνει εν δυνάμει ακόμα πιο επικίνδυνα για εμάς. Φυσικά σκευάσματα με βάση το σκόρδο ή τη λεβάντα είναι σαφώς προτιμότερα από τα χημικά, αλλά και πάλι η αποτελεσματικότητα τους χρειάζεται επιβεβαίωση. Το ίδιο συμβαίνει και με συσκευές που παράγουν δονήσεις ως μέτρο απώθησης των φιδιών.
Το μόνο σίγουρο είναι πως όλα αυτά κάνουν εμάς να αισθανθούμε πιο ασφαλείς. Στην πράξη, όταν ένα φίδι ακολουθεί τη μυρωδιά ενός αρουραίου και αυτή η μυρωδιά το φέρει στην αυλή μας, δεν θα σταματήσει το κυνήγι του γιατί απλά υπάρχει εκεί κάτι που το ενοχλεί. Θα συλλάβει τη λεία του και μετά θα φύγει.
Τι είναι πραγματικά αποτελεσματικό; Να μην δίνουμε λόγο σε ένα φίδι να επισκεφτεί τον χώρο μας. Τα φίδια συχνά προσελκύονται σε σπίτια γιατί αυτά προσφέρουν πηγή τροφής ή και κατάλληλες κρυψώνες. H παρουσία φιδιών συνήθως υποδηλώνει παρουσία τρωκτικών, με τα οποία τρέφονται, συνεπώς προτεραιότητα έχει να διατηρούμε έναν χώρο που να μην προσελκύει τρωκτικά. Διατηρούμε λοιπόν την αυλή μας καθαρή:
- Απομακρύνουμε υπολείμματα τροφών και πηγές νερού (π.χ. σωλήνες ποτίσματος που έχουν απώλειες), τα οποία θα προσελκύσουν τα ποντίκια.
- Κόβουμε τα ψηλά χόρτα και απομακρύνουμε σωρούς υλικών που μπορεί να αποτελέσουν κρυψώνες για τρωκτικά, αλλά και για φίδια.
- Καθαρίζουμε τις περιοχές κάτω από θάμνους και δέντρα στις οποίες επίσης μπορούν να κρυφτούν τα φίδια.
Σε καμία περίπτωση δεν χρησιμοποιούμε ως μέθοδο σύλληψης ή θανάτωσης, δηλητήρια, κολλητικές ταινίες ή δίχτυα. Οι μέθοδοι αυτοί δεν είναι καθόλου επιλεκτικοί στα ζώα που σκοτώνουν, και συνήθως οδηγούν σε ένα αργό και βασανιστικό θάνατο.
7.Η ύπαρξη μαύρου φιδιού σε μια περιοχή (π.χ. στο χωράφι μου) μπορεί να βοηθήσει στο να απομακρυνθούν τα δηλητηριώδη φίδια;
Οι εχθροί του εχθρού μου, είναι φίλοι μου… έτσι δεν έλεγαν οι παλιοί; Το μαύρο φίδι λοιπόν (θερκό ή περβολάρης, όπως είναι επίσης γνωστό) είναι σημαντικός σύμμαχος του ανθρώπου.
Ανέκαθεν οι χωρικοί και οι αγρότες ένιωθαν ασφάλεια αν ήξεραν πως στο περβόλι ή την αυλή τους υπήρχε ένα μαύρο φίδι. Αρκετές φορές μάλιστα έφερναν οι ίδιοι και φρόντιζαν μαύρα φίδια για να τους προστατεύουν από τις φίνες. Αυτό το έκαναν γιατί τα μαύρα φίδια αποτελούν φυσικό θηρευτή της φίνας. Είναι πιο μεγάλα σε μέγεθος – ένα μεγάλο μαύρο φίδι μπορεί να φτάσει και τα 2,5 με 3 μέτρα – πιο ρωμαλέα και δυνατά, και μπορούν να σκοτώσουν και να τραφούν με φίνες. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι όπου υπάρχουν μαύρα φίδια δεν υπάρχουν φίνες, όπως ακριβώς δεν σημαίνει ότι όπου υπάρχουν φίδια που τρέφονται με τρωκτικά, δεν υπάρχουν ποντίκια. Σίγουρα πάντως η παρουσία ενός μεγάλου μαύρου φιδιού σε μία περιοχή θα κάνει την φίνα να το σκεφτεί δυο και τρεις φορές πριν πλησιάσει.
Το κάθε είδος είναι σημαντικό και έχει τον ρόλο του
Κάθε είδος που αποτελεί μέρος της βιοποικιλότητας μιας περιοχής διαδραματίζει έναν ξεχωριστό και αναντικατάστατο ρόλο. Όταν επιτρέπουμε στα ζώα να λειτουργούν φυσικά, ως θηρευτές, θηράματα και μέλη των πολύπλοκων οικοσυστημάτων στα οποία ανήκουν, συμβάλλουμε στη διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας. Μιας ισορροπίας από την οποία εξαρτάται και ο ίδιος ο άνθρωπος, ως αναπόσπαστο μέρος της φύσης.
Ας επιτρέψουμε λοιπόν στα φίδια να διαδραματίσουν τον ρόλο που τους αναλογεί στην ισορροπία του φυσικού περιβάλλοντος. Αν δεις τραυματισμένο φίδι ή αν κάποιο φίδι εισέλθει σε κατοικημένο χώρο, επικοινώνησε με την αστυνομία ή την πυροσβεστική.
Συγγραφή: Μαριλένα Σταματίου, Γιώργος Πισιήλης (Ερπετολογικός Σύνδεσμος Κύπρου) & Δρ. Σάββας Ζώτος (Εργαστήριο Διαχείρισης Χερσαίων Οικοσυστημάτων – Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου)
Επιμέλεια: Διαχειριστική ομάδα έργου “Πανδώτειρα”
Φωτογραφία τίτλου: Νεαρό μαύρο φίδι (Σάββας Ζώτος)
