Λίγα χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Λευκωσίας μπορείς να βρεις την Ειδική Ζώνη Διατήρησης (ΕΖΔ) «Κοιλάδα Ποταμού Μαρούλλενας». Ένα μαγευτικό τοπίο που συνδυάζει το υγρό στοιχείο, τη γεωλογία, και την αρχαιολογία με την καθημερινή ζωή των γύρω κοινοτήτων. Η περιοχή αποτελεί καταφύγιο για σπάνια είδη πανίδας και χλωρίδας και μια εξαιρετική ευκαιρία για τον επισκέπτη να επανασυνδεθεί με τη φύση.

Γενικές πληροφορίες:

• Η Κοιλάδα Ποταμού Μαρούλλενας βρίσκεται στους βόρειους πρόποδες του Τροόδους, βορειοδυτικά του Καλού Χωριού, της Κλήρου και της Μαλούντας και νοτιοανατολικά της Αγροκηπιάς. Έχει έκταση περίπου 98 εκτάρια.
• Η περιοχή έχει ιδιαίτερη οικολογική αξία λόγω της παρουσίας υγροτόπων και τύπων οικοτόπου που χαρακτηρίζουν την ξηρότερη, ημιάνυδρη ζώνη της Κύπρου, καθώς και σημαντικού αριθμού προστατευόμενων ειδών πανίδας, όπως το Κυπριακό νερόφιδο (Natrix natrix cypriaca) και η Πεταλούδα της Ρόδου (Euplagia quadripunctaria).

Η περιοχή ανήκει στο Δίκτυο Natura 2000 καθώς εδώ υπάρχουν σημαντικοί τύποι οικοτόπου και είδη χλωρίδας και πανίδας όπως:

Τύποι οικοτόπου:

• Ποταμοί της Μεσογείου με περιοδική ροή από Paspalo-Agrostidion (3290): Βλάστηση με υδρόβια φυτά σε κοίτες και όχθες ποταμών με περιοδική ροή.
• Δενδροειδή θαμνώνες με παλλούρα (Zyziphus lotus) (5220): Θαμνώδης βλάστηση σε ξηρές και ημιερημικές περιοχές με κυρίαρχο είδος την παλλούρα (Ziziphus lotus). Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
• Θερμομεσογειακές και προερημικές λόχμες (5330): Θαμνώδης βλάστηση σε ξηρές και ημιερημικές περιοχές με κυρίαρχο είδος τη μοσφιλιά (Crataegus azarolus) ή το ρασιήν (Genista fasselata).
• Ψευδοστέπα με αγρωστώδη και μονοετή φυτά από Thero-Brachypodietea (6220): Ξηρά μεσογειακά λιβάδια με χαμηλά φυτά και αγριολούλουδα που ζουν ένα χρόνο. Μπορεί κάποιος να τα παρατηρήσει πιο εύκολα την άνοιξη, σε ανοίγματα δασών ή θαμνώνων ή γυμνών εκτάσεων, πριν ξεραθούν από τις ψηλές θερμοκρασίες και την ανομβρία του καλοκαιριού. Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
• Υγροί μεσογειακοί λειμώνες με υψηλές πόες από Molinio-Holoschoenion (6420): Υγρά λιβάδια με υψηλά χόρτα που αναπτύσσονται σε μεσο-ευτροφικά, βασικά εδάφη. Φτάνουν την πλήρη ανάπτυξη τους το καλοκαίρι.
• Νότια παρόχθια δάση-στοές και λόχμες (Nerio-Tamaricetea και Securinegion tinctoriae) (92D0): Βλάστηση που αναπτύσσεται σε κοίτες και όχθες ποταμών που περνούν μεγάλες περιόδους ξηρασίας. Συχνά μεγαλώνουν σε ρηχά εδάφη ή/και πετρώδεις τοποθεσίες. Χαρακτηριστικά είδη είναι η πικροδάφνη, τα αλμυρίκια και η λυγαριά.

Οικότοπος είναι ο τόπος όπου ζει ένα είδος, ένας πληθυσμός ή μια βιοκοινότητα (δηλαδή πληθυσμός διαφόρων ειδών). Χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένες συνθήκες και έχει τα δικά του βιοτικά (ζωντανοί οργανισμοί) και αβιοτικά (έδαφος, μικροκλίμα, κ.ά.) χαρακτηριστικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε ότι ορισμένοι από αυτούς τους τύπους οικοτόπων είναι πολύ σημαντικοί και πρέπει να προστατεύονται, γιατί εκεί ζουν είδη που είναι απειλούμενα ή/και μοναδικά για την ευρωπαϊκή βιοποικιλότητα.

Είδη καθορισμού (δηλαδή σημαντικά είδη για τα οποία επιλέχθηκε και προστατεύεται η συγκεκριμένη περιοχή):

• Κυπριακό μαυρόφιδο (Hierophis cypriensis) (ε)
• Ευπλάγια ή Πεταλούδα της Ρόδου (Euplagia quadripunctaria)
• Κυπριακό νερόφιδο (Natrix natrix cypriaca) (ε)
• Αιγυπτιακή φρουτονυχτερίδα ή Νυχτοπάππαρος (Rousettus aegyptiacus)

(ε) = ενδημικό

Άλλα σημαντικά είδη:

• Κυκλάμινο το κυπριακό (Cyclamen cyprium) (ε) → ανθίζει Σεπτέμβριο – Γενάρη
• Κάβουρας ο ποτάμιος ή κάβουρας του γλυκού νερού (Potamon hippocratis)
• Πτηνοπανίδα, όπως η Σκαλιφούρτα (Oenanthe cypriaca), ο Τρυπομάζης (Curruca melanothorax), το Θουπί (Otus cyprius), ο Πετρίτης ή Ζάνος (Falco peregrinus), ο Βαλτόκιρκος ή Ορνιθοσιάχινο (Circus cyaneus), η Δενδροσταρήθρα ή Πευκοτρασιήλα (Lullula arborea), το Γιδοβύζι ή Νυχτοπούλι (Caprimulgus europaeus), η Λιβαδοκελάδα ή Σιταροπούλλι (Emberiza caesia), ο Αετομάχος ή Κεφαλάς (Lanius collurio), o Σταχτοκεφαλάς (Lanius minor) και ο Παρδαλοκεφαλάς ή Δακκαννούρα (Lanius nubicus).

(ε) = ενδημικό

Ενδιαφέροντα στοιχεία για την περιοχή

• Στην περιοχή του Καλού Χωριού και της Κλήρου έχουν βρεθεί αρχαιολογικοί τάφοι και άλλα ευρήματα που δείχνουν ότι η ευρύτερη περιοχή κατοικείτο από την Αρχαϊκή περίοδο. Συγκεκριμένα, η ανακάλυψη μιας πήλινης βαρκούλας με κωπηλάτη από τον 7ο-6ο αιώνα π.Χ. στην τοποθεσία «Ζηθκιόνας» μαρτυρά τη διαχρονική σχέση του ποταμού με τους κατοίκους. Την περίοδο του χαλκού οι κάτοικοι τοποθετούσαν τον χαλκό μέσα σε μικρές βαρκούλες και σχεδίες και τον μετέφεραν προς τη θάλασσα μέσω του ποταμού.
• Η Μαλούντα είναι ιστορικό χωριό, καθώς υπάρχει ήδη από τα μεσαιωνικά χρόνια και πιο συγκεκριμένα ήταν φέουδο την εποχή της Φραγκοκρατίας. Στην περιοχή έχει επίσης εντοπιστεί αρχαία νεκρόπολη. Το 1883 ανακαλύφθηκε στον Άγιο Ιωάννη Μαλούντας ταφικό συγκρότημα με σαρκοφάγους, κτερίσματα και άλλα αντικείμενα από την ελληνιστική περίοδο.
• Γεωλογία: Στο φαράγγι του ποταμού Μαρούλλενας, κατά μήκος του μονοπατιού της φύσης, εμφανίζεται ο Κατώτερος Ορίζοντας Λαβών που ανήκει στα ηφαιστειακά πετρώματα του Τροόδους. Ο σχηματισμός των πετρωμάτων αυτών υποδηλώνει έκχυση μάγματος κάτω από τη θάλασσα και για αυτό αποτελεί τοποθεσία αναφοράς για τη μελέτη των πετρωμάτων που σχηματίστηκαν από υποθαλάσσια ηφαιστειακή δραστηριότητα.

Δραστηριότητες

Φύση

• Μονοπάτι της φύσης “Πικρόβρυση της Μερίκας” στο Καλό Χωριό: Το γραμμικό μονοπάτι με μέτριο βαθμό δυσκολίας έχει μήκος 4,7 km και η διαδρομή διαρκεί περίπου μια ώρα. Η αφετηρία βρίσκεται στα ενετικά γεφύρια της περιοχής, στο σημείο που είναι γνωστό ως Διπλοπόταμος, όπου οι ποταμοί Φαρμακάς και Μαρούλλενα ενώνονται. Ο τερματισμός βρίσκεται στον εκδρομικό χώρο της Κοινότητας Καλού Χωριού Ορεινής «Μερίκα». Εναλλακτικά μπορεί κάποιος να ακολουθήσει μια κυκλική διαδρομή μήκους 9.4 km, η οποία έχει διάρκεια περίπου 2-3 ώρες και διασχίζει τον παλαιό πυρήνα της Κοινότητας Καλού Χωριού Ορεινής. Κατά μήκος του μονοπατιού μπορεί κάποιος να συναντήσει διάφορα ενδημικά είδη της Κύπρου, όπως το Κυπριακό κυκλάμινο και το Κυπριακό νερόφιδο που ζει στα νερά του ποταμού της Μαρούλλενας και να θαυμάσει τα γεωμορφώματα του φαραγγιού.
• Εκδρομικός χώρος Καλού Χωριού Ορεινής: Ο εκδρομικός χώρος διαθέτει διευκολύνσεις για ημερήσιες εκδρομές όπως ξύλινα τραπέζια, ψησταριά, πόσιμο νερό κ.ά.
• Φράγματα στην περιοχή: φράγμα Καλού Χωριού Ορεινής και φράγμα Κλήρου – Μαλούντας – Ακακίου, όπου μπορεί κάποιος να απολαύσει το φυσικό περιβάλλον. Σε ορισμένα φράγματα της Κύπρου υπάρχει η δυνατότητα ερασιτεχνικού ψαρέματος με ενημέρωση και εξασφάλιση άδειας από το Τμήμα Αλιείας και Θαλάσσιων Ερευνών Κύπρου.
• Πτηνοπαρατήρηση
  • Στα μονοπάτια της φύσης μπορεί κάποιος να παρατηρήσει πληθώρα ειδών, όπως: το Bραχοκιρκίνεζο (Κίτση), το Διπλογέρακο, το Φρυγανοτσίχλονο (Σιταροπούλλι), την Καρδερίνα (Ζαρτίλι), τον Φλώρο, το Τσακροσγάρτιλο, τον Σπίνο, τον Μαυροτσιροβάκο (Τρυποβάτη), το Σπουργίτι, το Χελιδόνι, το Λευκοχελίδονο, τον Μελισσοφάγο, τον Παρδαλοκεφαλά, τον Τσαλαπετεινό (Πουπούξιο), την Κελαηδότσιχλα (Τζίκλα), τον Κότσυφα, το Ψευταηδόνι, τη Δεκαοχτούρα (Φιλικουτούνι), το Φοινικοτρύγονο, τη Φάσσα, τον Καλόγερο. Το βράδυ μπορεί κάποιος να δει ή να ακούσει Ανθρωποπούλια και Θουπιά.
  • Στα φράγματα της περιοχής μπορεί κάποιος να συναντήσει είδη, όπως τη Νερόκοτα (Αρκοπετείναρο), τη Φαλαρίδα (Καραπαττά), το Νανοβουτηχτάρι, τον Σταχτοτσικνιά, την Πρασινοκέφαλη πάπια, το Κιρκίρι, τη Λευκοσουσουράδα (Ζευκαλάτη), τον Κορμοράνο, το Χελιδόνι, το Λευκοχελίδονο, τη Φάσσα, τη Δεκαοχτούρα (Φιλικουτούνι), το Φοινικοτρύγονο και τον Μελισσοφάγο.

Πολιτιστικά

• Κοκκινόροτσος: Παλιό μεταλλείο χαλκού και ώχρας κοντά στην εκκίνηση του μονοπατιού “Πικρόβρυση της Μερίκας”.
• Χάνι Κλήρου: Τα χάνια ήταν πανδοχεία των παλαιότερων εποχών και βρίσκονταν σε πόλεις και στην ύπαιθρο. Χρησιμοποιούνταν από τους ταξιδιώτες και τα καραβάνια για διανυκτερεύσεις. Το χάνι της Κλήρου βρίσκεται στην πλατεία του χωριού και είναι ένα αξιόλογο δείγμα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, γι’ αυτό κηρύχθηκε από το Τμήμα Αρχαιοτήτων σε Αρχαίο Μνημείο το 1989, με σκοπό την προστασία, συντήρηση και ανάδειξή του. Το μνημείο αποκαταστάθηκε από το Κοινοτικό Συμβούλιο του χωριού και λειτουργεί σήμερα ως Πολιτιστικό Κέντρο και χώρος εκδηλώσεων.
• Πολιτιστικά Φεστιβάλ Κλήρου: τριήμερα φεστιβάλ με διάφορους θεματικούς άξονες και δραστηριότητες όπως μουσική, χορό, βιωματικά εργαστήρια, θεατρικά δρώμενα και παραδοσιακά εδέσματα.
• Αγώνας δρόμου Κλήρου: το Κοινοτικό Συμβούλιο Κλήρου διοργανώνει τον ετήσιο αγώνα δρόμου “Κλήρου – Ατόβρυση” με εκκίνηση και τερματισμό στο προαύλιο του Κοινοτικού Συμβουλίου.
• “Τρία γεφύρια” στη Μαλούντα: Γεφύρι με τρία καμαρωτά τόξα πάνω από τον ποταμό Ακακίου, το οποίο για δεκαετίες ήταν ο μοναδικός δρόμος προς τα άλλα χωριά της περιοχής.
• Παλαιά εκκλησία Αγίου Γεωργίου στο Καλό Χωριό Ορεινής: κτίσμα του 1633 με τοιχογραφίες του 1655.

Τοπικά εδέσματα

Στην περιοχή υπάρχουν οινοποιεία που παράγουν κρασί από διάφορες ποικιλίες σταφυλιού. Οι επισκέπτες που ενδιαφέρονται για την τοπική παραγωγή κρασιού μπορούν εδώ να απολαύσουν διάφορα κρασιά συνοδευόμενα από τοπικά εδέσματα.

Πώς μπορούμε να συμβάλουμε στη διατήρηση της φύσης

• Περπατάμε εντός του μονοπατιού για τη δική μας ασφάλεια και την προστασία της φύσης.
• Αφήνουμε τα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος στον τόπο που βρίσκονται. Δεν συλλέγουμε λουλούδια, απολιθώματα, κοχύλια, πετρώματα, κ.λπ.
• Κατά την πτηνοπαρατήρηση, παρατηρούμε τα πουλιά από απόσταση χωρίς να τα ενοχλούμε και δεν πλησιάζουμε τις φωλιές τους.
• Συμβάλουμε στη διατήρηση των υποδομών και του εξοπλισμού στην προστατευόμενη περιοχή, χρησιμοποιώντας με σεβασμό τις εγκαταστάσεις και τις υποδομές.
• Ενισχύουμε την οικονομία της περιοχής αγοράζοντας τοπικά προϊόντα και στηρίζοντας τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και βιοτεχνίες της περιοχής π.χ. εστιατόρια, καταλύματα, κ.ά.

Ο οδηγός αυτός δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου Πανδώτειρα (LIFE IP Physis, LIFE18 IPE/CY/000006) Managing the Natura 2000 network in Cyprus and shaping a sustainable future), με στόχο να αναδείξει τις φυσικές ομορφιές, τη βιοποικιλότητα και τον πολιτιστικό πλούτο των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 στην Κύπρο. Μέσα από προτάσεις για εξερεύνηση, γνωριμία και υπεύθυνη επίσκεψη, σας προσκαλούμε να ανακαλύψετε τη μαγεία της Κυπριακής φύσης με τρόπο βιώσιμο και εμπνευσμένο.

Έρευνα & συγγραφή: Terra Cypria

Συμβολή: Ομάδα έργου Πανδώτειρα

Φωτογραφία τίτλου: Αναστασία Αρίστου

The post Φύση, παράδοση και πολιτισμός στην κοιλάδα ποταμού Μαρούλλενας appeared first on Pandoteira.

Μόλις 20 χιλιόμετρα νότια της Λευκωσίας, εκεί όπου τα νερά του Γιαλιά συναντούν τον Άλυκο ποταμό, απλώνεται ένα τοπίο μοναδικής φυσικής ομορφιάς. Με φόντο το εγκαταλελειμμένο χωριό του Αγίου Σωζόμενου, ξεδιπλώνεται ένα εντυπωσιακό οικοσύστημα, όπου οι απόκρημνοι βράχοι αγκαλιάζουν την πλούσια βιοποικιλότητα. Είναι ένας τόπος όπου η άγρια φύση και η ιστορία συνυπάρχουν αρμονικά, συνθέτοντας ένα σκηνικό που μαγνητίζει κάθε επισκέπτη.

Γενικές πληροφορίες:

• Η Ειδική Ζώνη Διατήρησης (ΕΖΔ) Άλυκος Ποταμός – Άγιος Σωζόμενος βρίσκεται περίπου 20 km νότια της Λευκωσίας και εκτείνεται από τον Άγιο Σωζόμενο στα ανατολικά, μέσα στην βιομηχανική περιοχή Ιδαλίου μέχρι το Μαρκί στα δυτικά.
• Ο ποταμός Άλυκος πηγάζει από το δάσος Μαχαιρά. Αποτελεί παραπόταμο του Γιαλιά με τον οποίο και ενώνεται στα ανατολικά του Αγίου Σωζόμενου.
• Η οικολογική αξία της περιοχής προκύπτει από την παρουσία ενός μωσαϊκού σημαντικών οικοτόπων. Φιλοξενεί περισσότερα από 200 είδη χλωρίδας, από τα οποία 13 είναι ενδημικά, προστατευόμενα είδη πανίδας, όπως την Αιγυπτιακή φρουτονυχτερίδα, καθώς και διάφορα είδη πουλιών που φωλιάζουν εκεί.

Η περιοχή ανήκει στο Δίκτυο Natura 2000 καθώς εδώ υπάρχουν σημαντικοί τύποι οικοτόπου και είδη χλωρίδας και πανίδας όπως:

Τύποι οικοτόπου:

• Δενδροειδή θαμνώνες με παλλούρα (Zyziphus lotus) (5220): Θαμνώδης βλάστηση σε ξηρές και ημιερημικές περιοχές με κυρίαρχο είδος την παλλούρα (Ziziphus lotus). Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
• Φρύγανα από μαζίν (Sarcopoterium spinosum) (5420): Χαμηλή θαμνώδης βλάστηση, συχνά αγκαθωτή και αρωματική, με κυρίαρχο φυτό το μαζίν, που αναπτύσσεται σε ξηρά και πετρώδη εδάφη.
• Ψευδοστέπα με αγρωστώδη και μονοετή φυτά από Thero-Brachypodietea (6220): Ξηρά μεσογειακά λιβάδια με χαμηλά φυτά και αγριολούλουδα που ζουν ένα χρόνο. Μπορεί κάποιος να τα παρατηρήσει πιο εύκολα την άνοιξη, σε ανοίγματα δασών ή θαμνώνων ή γυμνών εκτάσεων, πριν ξεραθούν από τις ψηλές θερμοκρασίες και την ανομβρία του καλοκαιριού. Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
• Νότια παρόχθια δάση-στοές και λόχμες (Nerio-Tamaricetea και Securinegion tinctoriae) (92D0): Βλάστηση που αναπτύσσεται σε κοίτες και όχθες ποταμών που περνούν μεγάλες περιόδους ξηρασίας. Συχνά μεγαλώνουν σε ρηχά εδάφη ή/και πετρώδεις τοποθεσίες. Χαρακτηριστικά είδη είναι η πικροδάφνη, τα αλμυρίκια και η λυγαριά.

Οικότοπος είναι ο τόπος όπου ζει ένα είδος, ένας πληθυσμός ή μια βιοκοινότητα (δηλαδή πληθυσμός διαφόρων ειδών). Χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένες συνθήκες και έχει τα δικά του βιοτικά (ζωντανοί οργανισμοί) και αβιοτικά (έδαφος, μικροκλίμα, κ.ά.) χαρακτηριστικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε ότι ορισμένοι από αυτούς τους τύπους οικοτόπων είναι πολύ σημαντικοί και πρέπει να προστατεύονται, γιατί εκεί ζουν είδη που είναι απειλούμενα ή/και μοναδικά για την ευρωπαϊκή βιοποικιλότητα.

Είδη καθορισμού (δηλαδή σημαντικά είδη για τα οποία επιλέχθηκε και προστατεύεται η συγκεκριμένη περιοχή):

• Μικρορινόλοφος (Rhinolophus hipposideros)
• Αιγυπτιακή φρουτονυχτερίδα ή Νυχτοπάππαρος (Rousettus aegyptiacus)
• Ορχιδέα του Kotschyi ή Μελισσάκι (Ophrys kotschyi) (ε) → ανθίζει Φλεβάρη – Απρίλιο

(ε) = ενδημικό

Άλλα σημαντικά είδη:

Η περιοχή φιλοξενεί πολλά ενδημικά είδη και υποείδη χλωρίδας, όπως το Allium cupani subsp. cyprium, το Allium cyprium subsp. lefkarense, το Anthemis tricolor, το Asperula cypria κ.ά.

Ενδιαφέροντα στοιχεία για την περιοχή

• Εντός της προστατευόμενης περιοχής βρίσκεται το ερειπωμένο χωριό Άγιος Σωζόμενος. Πρόκειται για ένα μεικτό χωριό, το οποίο έχει εγκαταλειφθεί από το 1964 και από τότε είναι ερημωμένο. Πλέον στέκουν εκεί μόνο μερικές εκκλησίες και ερείπια κτιρίων, μεταξύ άλλων ενός παλαιού σχολείου.
• Ένα μεγάλο τμήμα του σημερινού Δαλίου είναι χτισμένο πάνω στα κατάλοιπα του Αρχαίου Ιδαλίου. Το Αρχαίο Ιδάλιον χτίστηκε με βάση τη μυθολογία από τον ήρωα του Τρωικού πολέμου Χαλκάνορα και ήταν ένα από τα έντεκα αρχαία βασίλεια της Κύπρου.

Δραστηριότητες στην περιοχή Natura 2000 και κοντά σε αυτή

Φύση

• Ερειπωμένο χωριό Αγίου Σωζόμενου: Συνίσταται η επίσκεψή του κατά τους χειμερινούς και ανοιξιάτικους μήνες, όταν στο τοπίο κυριαρχεί η καταπράσινη άγρια βλάστηση πριν ξεραθεί από την ζέστη του καλοκαιριού. Θα έχετε την ευκαιρία παρατήρησης ειδών χλωρίδας και πανίδας, καθώς και εντυπωσιακών πετρωμάτων και σχηματισμών. Ιδανικό για τους λάτρεις φωτογραφίας τοπίων ή/και άγριας ζωής, καθώς και για όσους θέλουν να παρακολουθήσουν το χρυσαφένιο ηλιοβασίλεμα.
• Πτηνοπαρατήρηση στην περιοχή:
  • Το χωριό και ιδιαίτερα οι γκρεμοί και οι βράχοι του προσφέρουν θέσεις φωλιάσματος για το Διπλογέρακο (Buteo rufinus), την Κουκουβάγια (Athene noctua) και τον Πετρίτη ή Ζάνο (Falco peregrinus), ενώ αρκετές Βουνοσκαλιφούρτες (Oenanthe finschii) ξεχειμωνιάζουν εκεί (τέλη Οκτωβρίου – Μάρτιο). Επίσης στα ερειπωμένα κτίρια του Αγίου Σωζόμενου καθώς και σε τεχνητές φωλιές φωλιάζει η Χρυσοκαρακάξα ή Κράγκα (Coracias garrulus).
  • Ο Χειμωνόκιρκος ή Ορνιθοσιάχινο (Circus cyaneus) και το Ξεφτέρι ή Τζικλοσιάχινο (Accipiter nisus) επισκέπτονται τα χωράφια της περιοχής τον χειμώνα, όπως επίσης και κοπάδια από Σταρήθρες ή Τρασιήλες (Alauda arvensis).
  • Όταν ο εποχικός ποταμός Γιαλιάς έχει ροή την άνοιξη, ερωδιοί και παρυδάτια πουλιά, όπως για παράδειγμα Χαλκόκοτες (Plegadis falcinellus) που μεταναστεύουν στην Κύπρο από την άνοιξη μέχρι το φθινόπωρο, χρησιμοποιούν τις λιμνούλες που σχηματίζονται. Η Βαλτόπαπια ή Ασπρομάτα (Aythya nyroca) είναι πιθανό να εμφανιστεί στις λιμνούλες του Σταθμού Επεξεργασίας Λυμάτων Βαθιά Γωνιά.
• Αστροπαρατήρηση στον Άγιο Σωζόμενο: Ο χώρος είναι ιδανικός για αστροπαρατήρηση, λόγω μειωμένης φωτορύπανσης.
• Σημεία θέας στον Άγιο Σωζόμενο: Ο επισκέπτης είναι δυνατό να περπατήσει μέσω των χωματόδρομων που οδηγούν σε πιο ψηλά σημεία του λόφου για να απολαύσει από εκεί την υπέροχη θέα.

Πολιτιστικά

• Εκκλησίες στον Άγιο Σωζόμενο: Παρόλο που το χωριό Άγιος Σωζόμενος έχει εγκαταλειφθεί από το 1964, εντούτοις παραμένει ένα σημείο κατατεθέν για τους λάτρεις της ιστορίας.
  • Η εκκλησία του Αγίου Σωζόμενου είναι το μόνο κτίριο που έμεινε όρθιο στο πέρασμα του χρόνου.
  • Το λαξευμένο ερημητήριο και τάφος του Αγίου Σωζόμενου, γνωστό και ως η εκκλησία της Παναγίας του Αγίου Σωζόμενου, με εξαιρετικές τοιχογραφίες του 11ου-12ου αιώνα, βρίσκεται στην άκρη ενός υψώματος λίγο έξω από το χωριό.
  • Λίγα μέτρα από την εκκλησία του Αγίου Σωζόμενου βρίσκονται τα ερείπια της εκκλησίας του Αγίου Μάμα. Η ημιτελής φραγκοβυζαντινή εκκλησία του Αγίου Μάμα λέγεται ότι χτίστηκε μεταξύ 15ου και 16ου αιώνα από την Αικατερίνη Κορνάρο ή τον Ευγένιο Συγκλητικό, και σε αυτήν διακρίνονται στοιχεία γοτθικής αρχιτεκτονικής.
• Βασιλική Αγρέπαυλη της Αικατερίνης Κορνάρο στην Ποταμιά: Η κατοικία της τελευταίας βασίλισσας της Κύπρου (1474-1489). Μέσα στους πέντε αιώνες ζωής του, το κτίριο άλλαξε χέρια και μορφή. Σήμερα, ένα μέρος του εγκαταλελειμμένου αυτού κτιρίου αναστηλώθηκε από το Τμήμα Αρχαιοτήτων.
• Κυπριακό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο Δάλι: Με πάνω από 2500 εκθέματα που περιλαμβάνουν θηλαστικά, πτηνά, ψάρια, ερπετά και έντομα, καθώς και πετρώματα, ορυκτά, ημιπολύτιμους λίθους, όστρακα, απολιθώματα και άλλα, ο χώρος του μουσείου είναι ιδανικός για τους λάτρεις ή/και μελετητές της φύσης και της γεωλογίας.
• Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίου Ιδαλίου: Στην περιοχή Ιδαλίου, κοντά στην Ποταμιά, συναντά κανείς το αρχαιολογικό μουσείο Ιδαλίου. Το μουσείο συνδέεται μέσω μονοπατιού με τον αρχαιολογικό χώρο, όπου βρίσκονται τα απομεινάρια από τα αρχαία ανάκτορα του βασιλείου. Σύμφωνα με τον μύθο, ιδρυτής του αρχαίου βασιλείου ήταν ο θρυλικός ήρωας του Τρωικού Πολέμου Χαλκάνωρας).
• Εκκλησία Παναγίας Τσαμπίκας στο Πέρα Χωριό: Σημείο θέας και παρακολούθησης ηλιοβασιλέματος, ιδανικό για τους λάτρεις φωτογραφίας τοπίου. Κατά τους χειμερινούς και ανοιξιάτικους μήνες το τοπίο είναι καταπράσινο.

Πώς μπορούμε να συμβάλουμε στη διατήρηση της φύσης

• Περπατάμε εντός των μονοπατιών για τη δική μας ασφάλεια και προστασία της φύσης.
• Χαιρόμαστε τα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος χωρίς να τα συλλέγουμε (λουλούδια, απολιθώματα, πετρώματα κ.λπ.)
• Κατά την πτηνοπαρατήρηση, παρατηρούμε τα πουλιά από απόσταση χωρίς να τα ενοχλούμε και δεν πλησιάζουμε τις φωλιές τους.
• Χρησιμοποιούμε με σεβασμό τις εγκαταστάσεις και τις υποδομές.
• Ενισχύουμε την οικονομία της περιοχής αγοράζοντας τοπικά προϊόντα και στηρίζοντας τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και βιοτεχνίες της περιοχής π.χ. εστιατόρια, καταλύματα, κ.ά.

Ο οδηγός αυτός δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου Πανδώτειρα (LIFE IP Physis, LIFE18 IPE/CY/000006) Managing the Natura 2000 network in Cyprus and shaping a sustainable future), με στόχο να αναδείξει τις φυσικές ομορφιές, τη βιοποικιλότητα και τον πολιτιστικό πλούτο των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 στην Κύπρο. Μέσα από προτάσεις για εξερεύνηση, γνωριμία και υπεύθυνη επίσκεψη, σας προσκαλούμε να ανακαλύψετε τη μαγεία της Κυπριακής φύσης με τρόπο βιώσιμο και εμπνευσμένο.

Έρευνα & συγγραφή: Terra Cypria

Συμβολή: Ομάδα έργου Πανδώτειρα

Φωτογραφία τίτλου: Αναστασία Αρίστου

The post Φύση, παράδοση και πολιτισμός στην περιοχή Άλυκος Ποταμός – Άγιος Σωζόμενος appeared first on Pandoteira.

1.Τα φίδια μάς είναι χρήσιμα;

Μπορεί να μην το αντιλαμβανόμαστε αμέσως, ιδίως όταν έχουμε κλειστεί σε τέσσερις τοίχους και δύο οθόνες, αλλά όλα τα ζώα της φύσης είναι σημαντικά και χρήσιμα.

Η υγεία και η ποιότητα ζωής του ανθρώπου εξαρτάται άμεσα από την υγεία του φυσικού περιβάλλοντος και κατ’ επέκταση τις ισορροπίες που το διέπουν. Τα φίδια προσφέρουν στην ανθρώπινη ευημερία με ποικίλους τρόπους:

• Φίλοι των αγροτών: Σημαντικό μέρος της διατροφής τους αποτελείται από τρωκτικά (ποντίκια και αρουραίους), τα οποία όταν αφεθούν ανεξέλεγκτα, χωρίς φυσικούς θηρευτές, προκαλούν σοβαρές ζημιές στις καλλιέργειες, όπως για παράδειγμα τις χαρουπιές.
• Προστασία από σοβαρές ασθένειες: Με το να καταναλώνουν τρωκτικά, τα φίδια μας προστατεύουν από σοβαρές ασθένειες. Τα τρωκτικά μπορεί να αποτελέσουν φορείς ασθενειών, όπως η Λεπτοσπείρωση και η Μπορρελίωση (ή Lyme disease), μέσω τσιμπουριών. Τα ποντικοφάρμακα που χρησιμοποιούνται για την καταπολέμηση των τρωκτικών είναι τοξικά και επικίνδυνα για εμάς τους ίδιους, ενώ οδηγούν στον θάνατο πληθώρας φυσικών θηρευτών όπως τα φίδια και τα αρπακτικά πουλιά που τρέφονται με το δηλητηριασμένο τρωκτικό. Έτσι, αντί να μειώνεται ο πληθυσμός των τρωκτικών, σε βάθος χρόνου αυξάνεται λόγω μείωσης των φυσικών θηρευτών τους.
• Χρησιμότητα στην ιατρική: Όλο και περισσότερα φάρμακα κατασκευάζονται από ένζυμα και τοξίνες που προέρχονται από το δηλητήριο φιδιών. Τέτοια φάρμακα περιλαμβάνουν μεταξύ άλλων αντιθρομβωτικά και φάρμακα που αντιμετωπίζουν καρδιακές προσβολές ή εγκεφαλικά επεισόδια.
• Τροφική αλυσίδα: Πέρα από τον βασικό ρόλο των φιδιών ως θηρευτές, τα ίδια αποτελούν λεία για πληθώρα άλλων ζώων, κυρίως αρπακτικών πτηνών, διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο στην ισορροπία της βιοποικιλότητας της Κύπρου.

2.Έχουμε επικίνδυνα ή θανατηφόρα φίδια στην Κύπρο;

Τα ζώα επιτίθενται ή μάλλον αμύνονται και γίνονται επικίνδυνα μόνο όταν απειληθούν.

Στην Κύπρο έχουμε 3 δηλητηριώδη είδη φιδιών. Από αυτά, μόνο η φίνα – αλλιώς κοντούρα, οχιά ή έχιδνα – (Macrovipera lebetinus) έχει δηλητήριο αρκετά τοξικό για να μας κάνει ζημιά. Τα άλλα δύο, η σαΐτα (Malpolon insignitus) και ο ξυλόδρωπης (Telescopus fallax) παρόλο που έχουν δηλητήριο, το δάγκωμα τους δεν μπορεί να προκαλέσει καμία σημαντική βλάβη στον άνθρωπο και έτσι θεωρούνται εντελώς ακίνδυνα.

Όσον αφορά τη φίνα, ναι είναι επικίνδυνη, αλλά δεν υπάρχει λόγος για πανικό. Η φίνα είναι πολύ λιγότερο επικίνδυνη απ’ όσο νομίζουμε. Καταρχάς, δεν επιτίθεται ποτέ στον άνθρωπο, αλλά μπορεί να δαγκώσει για να αμυνθεί σε περίπτωση που την πλησιάσουμε σε πολύ κοντινή απόσταση, την πατήσουμε ή επιχειρήσουμε να την πιάσουμε. Το δηλητήριο της φίνας δεν είναι νευροτοξικό – δεν επηρεάζει δηλαδή το νευρικό σύστημα – όπως το δηλητήριο ορισμένων ειδών που εντοπίζονται σε άλλες ηπείρους (π.χ. κόμπρες, μάμπα). Σε αυτή την περίπτωση τα πράγματα θα ήταν πολύ πιο σοβαρά. Στην περίπτωση της φίνας το δηλητήριο είναι κυρίως κυτταροτοξικό και αιμοτοξικό – επηρεάζει δηλαδή τους ιστούς και το αίμα – και εξαπλώνεται κυρίως μέσω της λέμφου παρά μέσω της κυκλοφορίας του αίματος. Ως εκ τούτου χρειάζεται χρόνο για να δράσει. Αυτό μας δίνει χρόνο (μερικές ώρες) για να πάμε στο πλησιέστερο νοσοκομείο όπου και θα μας περιθάλψουν.

Αν μας δαγκώσει φίνα, ναι θα τρομάξουμε, ναι θα πονέσουμε, ναι θα μας πάρει ενδεχομένως λίγες μέρες να ξαναγίνουμε καλά, αλλά δεν θα πεθάνουμε. Στην Κύπρο κάθε χρόνο δεκάδες άνθρωποι δαγκώνονται από φίνες. Ωστόσο, οι θάνατοι είναι εξαιρετικά σπάνιοι και συνήθως οφείλονται σε αλλεργικό σοκ ή βεβαρημένο ιατρικό ιστορικό.

Μετά από δάγκωμα φίνας, η μεταφορά στο νοσοκομείο είναι επιτακτική και πρέπει να γίνει άμεσα. Παρόλο που γενικά έχουμε αρκετό χρόνο να πάμε στο νοσοκομείο όπου κι αν βρισκόμαστε στο νησί, όσο πιο γρήγορα πάμε, τόσο μικρότερη ζημιά θα προλάβει να προκληθεί στους ιστούς από το δηλητήριο και τόσο γρηγορότερα θα αναρρώσουμε. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίνεται στα μικρά παιδιά, τους ηλικιωμένους και σε άτομα που ανήκουν στις ευάλωτες ομάδες, λόγω διαφόρων παθήσεων. Τα άτομα αυτά, λόγω της κατάστασής τους, πιθανόν να επηρεαστούν πιο γρήγορα και έντονα από το δηλητήριο και η νοσηλεία πρέπει να γίνεται ταχέως.

3.Γιατί δεν τα εξοντώνουμε να σώσουμε ζωές;

Περισσότερες ζωές θα κινδυνεύσουν αν εξοντώσουμε τα φίδια παρά αν τα αφήσουμε στην ησυχία τους. Τα φίδια παίζουν σημαντικό ρόλο στην ισορροπία των οικοσυστημάτων και η διατάραξη της ευαίσθητης αυτής ισορροπίας μας βάζει σε κίνδυνο.

Τα φίδια ανήκουν στη φύση της Κύπρου. Βρίσκονται σε αυτό το νησί για πολύ περισσότερο χρόνο από τους ανθρώπους. Αρκετά εκατομμύρια χρόνια πριν, για την ακρίβεια. Το περιβάλλον του νησιού μας αναπτύχθηκε, εξελίχθηκε και διατήρησε μια οικολογική ισορροπία μαζί με αυτά. Η εξόντωση των φιδιών, και η διατάραξη της ισορροπίας αυτής μόνο προβλήματα θα επιφέρει. Ένα πολύ εύκολα αντιληπτό παράδειγμα της διατάραξης της ισορροπίας αυτής είναι η αύξηση του πληθυσμού των θηραμάτων τους και συγκεκριμένα των αρουραίων. Οι φίνες αποτελούν ιδιαίτερα αποτελεσματικούς θηρευτές των μεγάλων αρουραίων. Απουσία τους από το φυσικό περιβάλλον θα είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του πληθυσμού των αρουραίων, ιδίως σε περιοχές που απουσιάζουν άλλοι θηρευτές, όπως τα ανθρωποπούλια. Οι αρουραίοι αποτελούν πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα για τον άνθρωπο, τόσο οικονομικό, μέσω της καταστροφής σοδιών, όσο και υγειονομικό, καθώς είναι φορείς ασθενειών που εύκολα μπορούν να μεταφερθούν και να επηρεάσουν τον άνθρωπο.

4.Ποια είναι η αναμενόμενη συμπεριφορά μιας φίνας;

Οι φίνες δεν ξυπνάνε το πρωί λέγοντας “Αχ, τι θα κάνω σήμερα… ας πάω να δαγκώσω κανένα άνθρωπο”. Ζούνε την καθημερινότητα τους όπως κάθε ζώο που αγωνίζεται για να επιβιώσει. Θα ζεσταθούν στον ήλιο, θα δροσιστούν στη σκιά, θα κυνηγήσουν για να φάνε και θα απολαύσουν και αυτές όσα η φύση τους προσφέρει.

Η φίνα είναι αργοκίνητο είδος οχιάς, σε αντίθεση με τα περισσότερα άλλα φίδια του νησιού. Το χαρακτηριστικό αυτό την κάνει να βασίζεται περισσότερο στο καμουφλάζ και την ακινησία, ελπίζοντας πως δεν θα την δούμε και θα την προσπεράσουμε, αφού τα φίδια βλέπουν τον άνθρωπο σαν κάποιον μεγαλόσωμο θηρευτή. Όταν το καμουφλάζ δεν είναι αρκετό και ο «πιθανός θηρευτής» – εμείς δηλαδή – εξακολουθεί να πλησιάζει τη φίνα, τότε επόμενη γραμμή άμυνας είναι να τραπεί σε φυγή, εφόσον της δοθεί ο χώρος, ή να προειδοποιήσει με συριγμό για να απωθήσει τον θηρευτή.

Οι μόνες περιπτώσεις στις οποίες η φίνα θα προσπαθήσει να μας δαγκώσει είναι αν την πατήσουμε (και αυτό όχι πάντα), αν την πιάσουμε στα χέρια μας, αν προσπαθήσουμε να την σηκώσουμε από το έδαφος, ή αν την πλησιάζουμε σε πολύ μικρή απόσταση. Σημαντικό είναι να τονιστεί πως τις περισσότερες φορές δαγκώματα συμβαίνουν όταν κάποιος επιχειρεί να σκοτώσει μια φίνα ή να την πιάσει για οποιοδήποτε λόγο.

Οι φίνες δεν εκτινάσσονται και δεν μας κυνηγάνε για να μας δαγκώσουν. Αντιθέτως, μας φοβούνται και κάνουν ό,τι μπορούν για να μας αποφύγουν, ώστε να επιβιώσουν. Ο σωστός και πιο αποτελεσματικός τρόπος να παραμείνουμε ασφαλείς όταν βρισκόμαστε στην εξοχή, είναι να βλέπουμε πάντοτε πού πατάμε και πού βάζουμε τα χέρια μας. Επίσης, όταν πάμε για πεζοπορία ή εκτελούμε εργασίες στην εξοχή, είναι καλό να φοράμε μποτάκια πεζοπορίας ή άρβυλα και όχι ανοικτά παπούτσια.

5.Τι κάνουμε αν μας δαγκώσει φίδι;

Το θέμα δεν πρέπει να είναι μόνο το τι κάνουμε, αλλά και το τι ΔΕΝ κάνουμε. Δεν υπάρχει λόγος πανικού – δεν ήρθε η συντέλεια του κόσμου. Δεν σκίζουμε την πληγή και δεν ρουφάμε το δηλητήριο – αυτά μόνο στις ταινίες γίνονται. Δεν αδιαφορούμε και δεν πιάνουμε τιμόνι στα χέρια μας.

Αν μας δαγκώσει φίδι το οποίο ξέρουμε σίγουρα ότι δεν είναι φίνα, τότε δεν υπάρχει κανένας λόγος ανησυχίας. Καλό είναι να πλύνουμε την πληγή με σαπούνι, ώστε να αποφύγουμε το ενδεχόμενο βακτηριακής μόλυνσης, παρόλο που αυτό είναι πολύ μικρό. Ας μην ξεχνάμε πως τα φίδια τρέφονται με αρουραίους και μπορεί να γίνει μεταφορά μικροβίων από το δάγκωμά τους. Προληπτικά, μπορούμε να πάμε στο νοσοκομείο για να γίνει κατάλληλη περιποίηση της πληγής.

Αν υποψιαζόμαστε πως πρόκειται για δάγκωμα φίνας πρέπει να παραμείνουμε ψύχραιμοι. Ο πανικός είναι ο χειρότερος εχθρός. Υπάρχει αρκετός χρόνος για να πάμε με ασφάλεια στο πλησιέστερο νοσοκομείο, όπου κι αν βρισκόμαστε. Καλούμε το 112 και ειδοποιούμε για το περιστατικό, ώστε να είναι ενήμερο και προετοιμασμένο το νοσοκομείο να μας περιθάλψει. Αν δεν μπορεί κάποιος να μας μεταφέρει στο νοσοκομείο, ζητάμε ασθενοφόρο. Δεν οδηγούμε αν έχουμε δαγκωθεί. Η ακινησία του δαγκωμένου μέλους είναι σημαντική ώστε να περιοριστεί η διάχυση του δηλητηρίου στους γύρω ιστούς. Δεν κάνουμε καμία περίδεση στο δαγκωμένο μέλος, καθώς αυτό μπορεί να προκαλέσει μεγαλύτερη ζημιά. Δεν προσπαθούμε να ρουφήξουμε το δηλητήριο και δεν παίρνουμε κανένα φάρμακο χωρίς ιατρική καθοδήγηση.

6.Πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε πως δεν θα μπουν φίδια στην αυλή και το σπίτι μας;

Κανένα ζώο δεν έχει την παραμικρή διάθεση να μπει στο σπίτι ενός ανθρώπου, εκτός ίσως από τις κατσαρίδες. Τα φίδια όταν μπαίνουν στις αυλές μας είναι συνήθως από λάθος ή απόγνωση, στην προσπάθεια τους να βρουν φαγητό, προστασία ή δροσερό μέρος για να ξαποστάσουν το καλοκαίρι.

Υπάρχουν τρόποι με τους οποίους μπορούμε να απωθήσουμε τα φίδια από τον χώρο μας και υπάρχουν και αμέτρητοι τρόποι που δεν έχουν κανένα απολύτως αποδεδειγμένο αποτέλεσμα. Τις πλείστες φορές, τα φίδια είναι περαστικοί επισκέπτες και θα φύγουν από μόνα τους.

Ουσίες όπως το θειάφι, οι ναφθαλίνες ή άλλα χημικά σκευάσματα του εμπορίου είναι τοξικά και πολύ επικίνδυνα για τον άνθρωπο, χωρίς κανένα αποδεδειγμένο αποτέλεσμα στην απώθηση των φιδιών. Πολλά απωθητικά του εμπορίου επιλέγουν να μην αναφέρουν τις δραστικές τους ουσίες, γεγονός που τα κάνει εν δυνάμει ακόμα πιο επικίνδυνα για εμάς. Φυσικά σκευάσματα με βάση το σκόρδο ή τη λεβάντα είναι σαφώς προτιμότερα από τα χημικά, αλλά και πάλι η αποτελεσματικότητα τους χρειάζεται επιβεβαίωση. Το ίδιο συμβαίνει και με συσκευές που παράγουν δονήσεις ως μέτρο απώθησης των φιδιών.

Το μόνο σίγουρο είναι πως όλα αυτά κάνουν εμάς να αισθανθούμε πιο ασφαλείς. Στην πράξη, όταν ένα φίδι ακολουθεί τη μυρωδιά ενός αρουραίου και αυτή η μυρωδιά το φέρει στην αυλή μας, δεν θα σταματήσει το κυνήγι του γιατί απλά υπάρχει εκεί κάτι που το ενοχλεί. Θα συλλάβει τη λεία του και μετά θα φύγει.

Τι είναι πραγματικά αποτελεσματικό; Να μην δίνουμε λόγο σε ένα φίδι να επισκεφτεί τον χώρο μας. Τα φίδια συχνά προσελκύονται σε σπίτια γιατί αυτά προσφέρουν πηγή τροφής ή και κατάλληλες κρυψώνες. H παρουσία φιδιών συνήθως υποδηλώνει παρουσία τρωκτικών, με τα οποία τρέφονται, συνεπώς προτεραιότητα έχει να διατηρούμε έναν χώρο που να μην προσελκύει τρωκτικά. Διατηρούμε λοιπόν την αυλή μας καθαρή:

• Απομακρύνουμε υπολείμματα τροφών και πηγές νερού (π.χ. σωλήνες ποτίσματος που έχουν απώλειες), τα οποία θα προσελκύσουν τα ποντίκια.
• Κόβουμε τα ψηλά χόρτα και απομακρύνουμε σωρούς υλικών που μπορεί να αποτελέσουν κρυψώνες για τρωκτικά, αλλά και για φίδια.
• Καθαρίζουμε τις περιοχές κάτω από θάμνους και δέντρα στις οποίες επίσης μπορούν να κρυφτούν τα φίδια.

Σε καμία περίπτωση δεν χρησιμοποιούμε ως μέθοδο σύλληψης ή θανάτωσης, δηλητήρια, κολλητικές ταινίες ή δίχτυα. Οι μέθοδοι αυτοί δεν είναι καθόλου επιλεκτικοί στα ζώα που σκοτώνουν, και συνήθως οδηγούν σε ένα αργό και βασανιστικό θάνατο.

7.Η ύπαρξη μαύρου φιδιού σε μια περιοχή (π.χ. στο χωράφι μου) μπορεί να βοηθήσει στο να απομακρυνθούν τα δηλητηριώδη φίδια;

Οι εχθροί του εχθρού μου, είναι φίλοι μου… έτσι δεν έλεγαν οι παλιοί; Το μαύρο φίδι λοιπόν (θερκό ή περβολάρης, όπως είναι επίσης γνωστό) είναι σημαντικός σύμμαχος του ανθρώπου.

Ανέκαθεν οι χωρικοί και οι αγρότες ένιωθαν ασφάλεια αν ήξεραν πως στο περβόλι ή την αυλή τους υπήρχε ένα μαύρο φίδι. Αρκετές φορές μάλιστα έφερναν οι ίδιοι και φρόντιζαν μαύρα φίδια για να τους προστατεύουν από τις φίνες. Αυτό το έκαναν γιατί τα μαύρα φίδια αποτελούν φυσικό θηρευτή της φίνας. Είναι πιο μεγάλα σε μέγεθος – ένα μεγάλο μαύρο φίδι μπορεί να φτάσει και τα 2,5 με 3 μέτρα – πιο ρωμαλέα και δυνατά, και μπορούν να σκοτώσουν και να τραφούν με φίνες. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι όπου υπάρχουν μαύρα φίδια δεν υπάρχουν φίνες, όπως ακριβώς δεν σημαίνει ότι όπου υπάρχουν φίδια που τρέφονται με τρωκτικά, δεν υπάρχουν ποντίκια. Σίγουρα πάντως η παρουσία ενός μεγάλου μαύρου φιδιού σε μία περιοχή θα κάνει την φίνα να το σκεφτεί δυο και τρεις φορές πριν πλησιάσει.

Το κάθε είδος είναι σημαντικό και έχει τον ρόλο του

Κάθε είδος που αποτελεί μέρος της βιοποικιλότητας μιας περιοχής διαδραματίζει έναν ξεχωριστό και αναντικατάστατο ρόλο. Όταν επιτρέπουμε στα ζώα να λειτουργούν φυσικά, ως θηρευτές, θηράματα και μέλη των πολύπλοκων οικοσυστημάτων στα οποία ανήκουν, συμβάλλουμε στη διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας. Μιας ισορροπίας από την οποία εξαρτάται και ο ίδιος ο άνθρωπος, ως αναπόσπαστο μέρος της φύσης.

Ας επιτρέψουμε λοιπόν στα φίδια να διαδραματίσουν τον ρόλο που τους αναλογεί στην ισορροπία του φυσικού περιβάλλοντος. Αν δεις τραυματισμένο φίδι ή αν κάποιο φίδι εισέλθει σε κατοικημένο χώρο, επικοινώνησε με την αστυνομία ή την πυροσβεστική.

Συγγραφή: Μαριλένα Σταματίου, Γιώργος Πισιήλης (Ερπετολογικός Σύνδεσμος Κύπρου) & Δρ. Σάββας Ζώτος (Εργαστήριο Διαχείρισης Χερσαίων Οικοσυστημάτων – Ανοικτό Πανεπιστήμιο Κύπρου)

Επιμέλεια: Διαχειριστική ομάδα έργου “Πανδώτειρα”

Φωτογραφία τίτλου: Νεαρό μαύρο φίδι (Σάββας Ζώτος)

The post Μήπως φοβόμαστε άδικα τα φίδια; appeared first on Pandoteira.

Κάπου εκεί, σε θαμνώδεις και πετρώδεις περιοχές, ζει ένα φυτό που δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο – ο Αστράγαλος των Λευκάρων (Astragalus macrocarpus subsp. lefkarensis). Πρόκειται για ενδημικό υποείδος της Κύπρου, το οποίο έχει καταγραφεί σε μόλις 7 περιοχές του νησιού μας. Συγκεκριμένα, μπορούμε να το δούμε κοντά στα Λεύκαρα, την Ασγάτα, την Τόχνη, την Αλαμινό, τα Κελοκέδαρα, την Ίνεια και τον Κορμακίτη, σε υψόμετρα από 75 μέχρι 700 μέτρα.

Ονομάζεται Αστράγαλος των Λευκάρων επειδή το σχήμα των σπερμάτων του μοιάζει με ένα από τα οστά του ανθρώπινου αστράγαλου και πρωτοεντοπίστηκε στην περιοχή των Λευκάρων. Ο συνολικός πληθυσμός του υποείδους παραμένει μικρός.

Αν και είναι πολύ σημαντικό φυτό, δεν προσελκύει εύκολα την προσοχή. Είναι ένας μικρός, τριχωτός θάμνος, ύψους περίπου 30–60 εκατοστών. Οι πυκνές γκριζόλευκες τρίχες του το βοηθούν να αντέχει στη ξηρασία, ενώ την περίοδο της ανθοφορίας του, από τον Μάρτιο μέχρι τον Απρίλιο, εμφανίζει κίτρινα άνθη σε μικρές ομάδες.

Προτιμά συγκεκριμένες περιοχές

Ο Αστράγαλος των Λευκάρων δεν φυτρώνει οπουδήποτε. Προτιμά ξηρές, πετρώδεις πλαγιές με χαμηλή μεσογειακή βλάστηση, δηλαδή τοπία με διάσπαρτους θάμνους, αγκαθωτά και αρωματικά φυτά. Αυτό το περιβάλλον μπορεί να φαίνεται σκληρό ή φτωχό, όμως φιλοξενεί πολλά σημαντικά είδη της κυπριακής φύσης.

Tο συγκεκριμένο υποείδος συνδέεται με δύο περιοχές του δικτύου Natura 2000: την Περιοχή Ασγάτας (CY5000007) και την Περιοχή Λευκάρων (CY6000005). Ιδιαίτερα σημαντική θεωρείται η Περιοχή Ασγάτας, καθώς φιλοξενεί τον μεγαλύτερο γνωστό πληθυσμό του φυτού. Καθώς ο συνολικός πληθυσμός του υποείδους παραμένει μικρός, η προστασία των περιοχών όπου φυτρώνει είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Γιατί είναι τόσο σημαντικό ένα μικρό φυτό;

Ίσως κάποιος να αναρωτηθεί, γιατί να μας ενδιαφέρει τόσο ένα φυτό που οι περισσότεροι μπορεί να προσπεράσουμε χωρίς καν να το δούμε; Η απάντηση είναι απλή, επειδή δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο. Αν χαθεί από την Κύπρο, χάνεται από ολόκληρο τον κόσμο.

Ο Αστράγαλος των Λευκάρων είναι ένα από εκείνα τα είδη που κάνουν τη φύση του νησιού μοναδική. Δεν είναι απλώς “ένα φυτό”. Είναι μέρος της φυσικής ταυτότητας του τόπου. Κουβαλά μέσα του την ιστορία του φυσικού περιβάλλοντος στο οποίο προσαρμόστηκε, δηλαδή του εδάφους, του κλίματος, του νερού, του φωτός από τον ήλιο και των άλλων οργανισμών γύρω του.

Πώς το έργο Πανδώτειρα προστατεύει τον Αστράγαλο των Λευκάρων;

Η προστασία του Αστράγαλου των Λευκάρων συνδέεται άμεσα με τον σκοπό του δικτύου Natura 2000, δηλαδή τη διατήρηση ειδών και οικοτόπων με μεγάλη οικολογική αξία. Το είδος αναφέρεται στη βάση δεδομένων EUNIS ως «είδος προτεραιότητας» της Οδηγίας των Οικοτόπων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ για αυτό ακριβώς το είδος έχουν χαρακτηριστεί ως Natura οι περιοχές Ασγάτας και Λευκάρων.

Σε αυτή την προσπάθεια εντάσσεται και το έργο Πανδώτειρα, το οποίο στοχεύει στη βελτίωση της κατάστασης διατήρησης σημαντικών ειδών και τύπων οικοτόπων στην Κύπρο, μέσα από δράσεις σε ολόκληρο το δίκτυο Natura 2000.

Στο πλαίσιο του έργου, θα γίνουν δράσεις για ενίσχυση του πληθυσμού στην περιοχή Λευκάρων και για εγκατάσταση νέας αποικίας στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ακάμα. Επίσης θα εφαρμοστεί έλεγχος της ανταγωνιστικής βλάστησης μέσω ήπιου κλαδέματος και απομάκρυνσης νεαρών δενδρυλλίων των κύριων ανταγωνιστικών ειδών στην περιοχή Ασγάτας.

Ίσως το έχουμε ήδη προσπεράσει

Φυτά όπως τον Αστράγαλο των Λευκάρων είναι εύκολο να τα προσπεράσει κανείς, αφού δεν είναι φανταχτερά για να μας ελκύσουν την προσοχή. Και ίσως αυτό είναι το πιο δυνατό σημείο της ιστορίας του είδους, το ότι κάτι τόσο σπάνιο μπορεί να βρίσκεται δίπλα μας, χαμηλά στο έδαφος, και να περνάει απαρατήρητο στο μάτι που δεν είναι εκπαιδευμένο.

Την επόμενη φορά που θα βρεθούμε σε μια πλαγιά, αξίζει να σταματήσουμε για λίγο. Να κοιτάξουμε όχι μόνο το τοπίο γενικά, αλλά και τις μικρές μορφές ζωής που το συνθέτουν. Μπορεί να είμαστε τυχεροί και να δούμε ένα φυτό διακριτικό, τριχωτό, σχεδόν κρυμμένο μέσα στη βλάστηση, που υπάρχει μόνο στην Κύπρο και πουθενά αλλού στον κόσμο!

Μάθετε περισσότερα για το έργο Πανδώτειρα εδώ.

Συγγραφή: Μαρίνα Γρηγορίου (Ομοσπονδία Περιβαλλοντικών Οργανώσεων Κύπρου)

Συμβολή: Δρ. Μάριος Ανδρέου (Πανεπιστήμιο Frederick)

Επιμέλεια: Διαχειριστική ομάδα έργου “Πανδώτειρα”

The post Αστράγαλος των Λευκάρων – Ένα φυτό αποκλειστικά Κυπριακό appeared first on Pandoteira.

On Saturday May 16, our team organised a number of activities for children and adults in Kritou Terra and at the Cyprus Environmental Studies Centre, which is located in the village. The activities included:

• Bird ringing and bird release
• Interactive games
• Crafts
• Kremiotis waterfall hike
• Activities with invertebrates
• Workshop with local products and village tour
• Bird feathers’ workshop.

On Sunday, May 17, the celebration moved to the Smigies picnic site in Akamas. The day began with a bird-ringing demonstration and continued with an educational hike along the “Smigies” nature trail. During the hike, participants had the opportunity to learn about the importance of the flora and fauna of the area, which is part of the Natura 2000 network.

The activities were coordinated by Terra Cypria, and were executed with the support of representatives from the: Department of Environment, Department of Fisheries and Marine Research, Game and Fauna Service, Department of Forests, BirdLife Cyprus and Federation of Environmental Organisations of Cyprus.

What is Natura 2000?

The Natura 2000 European Ecological Network is a wide European network of protected natural areas for species of flora, fauna, birds and habitats. Apart from protecting nature and biodiversity, the Natura 2000 network offers us great benefits. For example, the network helps mitigate climate change, protects us from natural disasters, contributes to food security, offers us purified water, attracts visitors thus contributing to the support of regional economies, while at the same time supports full time jobs.

The Pandoteira project

The Pandoteira project deals with the management of the Natura 2000 network in Cyprus, with the purpose of making the network more effective and functional, as well as sustainable. The project is co-funded by the EU’s LIFE Programme, it is coordinated by the Department of Environment and has 13 other associated beneficiaries from Public Bodies, Universities, NGOs and private companies. Find out more about the project’s Partners here.

To learn more about the Pandoteira project follow this link. To view more photos from the celebration click here.

The post Natura Day – 2026 Celebration appeared first on Pandoteira.

As part of our project’s efforts to raise awareness and inform stakeholders connected to the Natura 2000 network, our participation in the Outdoor Adventure Show aimed to engage and inform people who maintain a close relationship with the natural environment. Individuals who love exercising and exploring in the outdoors and who are among the most direct allies in preserving our natural heritage.

At the Pandoteira project information booth, visitors had the opportunity to take part in an educational quiz and learn about the Mediterranean monk seal through one of our educational games. Our goal was to bridge the experience of recreation with the importance of nature conservation and the significance of the Natura 2000 network.

The post Pandoteira at the Outdoor Adventure Show appeared first on Pandoteira.

Saturday May 16th – Cyprus Environmental Studies Centre (Kritou Terra)

From 9:30 to 13:00, you will be able to participate in a number of activities at the Cyprus Environmental Studies Centre, in Kritou Terra.

The day’s activities include:

1.Bird ringing and bird release

Join us for a live bird ringing demonstration, featuring birds that were cared for and rehabilitated at the Game and Fauna Service’s Rehabilitation Centre, as well as birds from the area! Learn about the importance of bird ringing in monitoring bird populations, as well as the efforts made to rehabilitate them. The activity will conclude with the release of the birds.

2.Interactive games

A series of interactive games focusing on the unique species of Cyprus. Participants will learn about the Cypriot flora and fauna, while discovering endemic species and the importance of protecting local ecosystems.

3.Crafts

We use materials from nature and recyclable items to create environmentally themed crafts.

4.Kremiotis Waterfall hike (registration required)

Join us on this short (1.5 km) hike to discover the Kremiotis Waterfall, while enjoying the refreshingly green landscape. We will learn about the rich biodiversity of the area, whilst unwinding with the amazing sounds of birdsong by the stream. The hike will lead us to the 25-meter-high waterfall—an ideal spot for relaxation.

The trail is circular and lasts approximately 1 hour.

Departure at 10:30 from the waterfall parking area. The hike will conclude at 11:30 with our return to the starting point.

Difficulty level: 1 (easy). Not recommended for children under 6 years old.

5.Activities with invertebrates (registration required)

Through interactive activities, children get to know freshwater invertebrates, learn how to identify them, and study their ecology. Suitable for children over 6 years old.

The activity will take place at Kremiotis Waterfall.

6.Workshop with local products and village tour (registration required)

Make traditional olive pies with guidance from a village resident in the courtyard of the tavern “To Mylari”, in Kritou Terra.

While the olive pies are baking, you’ll have the opportunity to join a guided tour of the village. Join us to learn about the cultural heritage of Kritou Terra and the life of its residents.

7.Bird feathers’ workshop

In this workshop, children study bird feathers to understand their function. They learn how feathers help with flight, insulation from weather conditions, and communication between species. Suitable for children over the age of 6.

Suggested parking options in Kritou Tera

• Entrance to the village: https://maps.app.goo.gl/NTSnDsK9mqUzYEqh8
• https://maps.app.goo.gl/v8SVdPQy1N9uTxEu9
• https://maps.app.goo.gl/kRnb2BpBsvi9q7ue7

Sunday May 17th – Smigies picnic site (Akamas)

The day will begin at 9:00 with bird ringing and bird release, followed by a hike.

1.Bird ringing and bird release

Bird ringing helps us protect birds by tracking their migration and survival. Want to see how it’s done? Come to this ringing demonstration!

2.Educational hike at Smigies nature trail (registration required)

Follow us along the impressive “Smigies” trail in Akamas, on a route with diverse landscapes and panoramic views across the entire peninsula. During this educational hike, experts will talk to us about the protected area of Akamas, its geology, as well as the region’s flora and fauna. We will also learn about sea turtles and Mediterranean monk seals as we take in the view toward Lara – one of the most important habitats for sea turtles in the Mediterranean.

For the hike, you have two options:

1. The longer route (7.5 km, duration 3 hours) also takes us to an abandoned magnesium mine and an old furnace.
2. The shorter route (2.5 km, duration 1.5 hours) is suitable for families with children over 6 years of age. An interactive activity for children will be offered on this route.

Both routes start at 9:45 from the Smigies picnic site.

The hike for both routes will conclude with our return to the picnic site, where you will be able to enjoy some refreshments.

Difficulty level: 2 (medium). Not recommended for children under 6 years old.

CLICK HERE TO VIEW THE FULL AGENDA.

For questions about the celebration contact info@pandoteira.cy or 22489105.

The post Natura Day celebration – 2026 appeared first on Pandoteira.

The conference provided a collaborative platform for participants to explore environmental and sustainability initiatives, showcase innovative solutions, and share lessons learned from ongoing and completed projects.

The Open University of Cyprus (OUC) team had the opportunity to present both an overview of the Pandoteira project, as well as the structure, methodology, and progress of the work related to the Mapping of Ecosystem Services in Natura 2000 areas in Cyprus. The presentation highlighted the importance of ecosystem service assessment as a decision-support tool for sustainable environmental management and policy development. It also served as a valuable platform for constructive dialogue and knowledge exchange, allowing the team to benchmark its approach against other European initiatives and identify opportunities for methodological improvement.

During the meeting, the Pandoteira project representatives engaged in discussions with partners from other LIFE Integrated Projects, exploring common challenges, opportunities, and outcomes related to biodiversity conservation, ecosystem restoration, stakeholder participation, and the implementation of European environmental policies. Particular emphasis was placed on the practical application of ecosystem service mapping and valuation in protected areas, as well as on approaches for integrating scientific knowledge into policy and management frameworks.

A key benefit of participation was the direct feedback received from leading experts in ecosystem services and environmental assessment. The discussions proved especially valuable in refining the project’s methodological approach, particularly regarding the integration of monetary valuation into ecosystem service assessments. The insights and recommendations provided are expected to further strengthen the scientific robustness, policy relevance, and practical applicability of the ongoing work.

Another important outcome of participation in the conference was the opportunity to strengthen professional networks and foster potential future collaborations in the fields of habitat management, biodiversity monitoring, and wildlife conservation. Discussions with researchers and practitioners from different countries and disciplines opened new perspectives for joint research activities, exchange of expertise, and future participation in European funding and cooperation initiatives. The interaction among participants created a strong foundation for building long-term synergies around shared environmental objectives and innovative conservation practices.

Follow this link to find out more about the Pandoteira project.

The post Networking opportunity – April, 2026 appeared first on Pandoteira.

Within the framework of the Pandoteira project, a boat trip was organized on April 20, 2026, for the EU Nature Directors to the islet of Agios Georgios in Akamas. The aim of the trip was to highlight the ecological value of the area. The excursion started from the small harbour in Latsi and included a tour around the islet of Agios Georgios, as human presence on the islet is not permitted.

During the journey, an officer of the Game and Fauna Service informed the visitors about the ornithological importance of Agios Georgios, as the islet is nesting ground for the Shag subspecies Gulosus aristotelis desmarestii – a subspecies found only in the Mediterranean and the Black Sea. It is an impressive seabird that depends on rocky islets and steep rocky coasts for nesting, as well as on the sea for feeding. The specific subspecies is protected and is listed in Annex I of the Birds Directive.

Visitors were also informed about the threats Shags are facing in Cyprus, such as risks from rodents that prey on their eggs and chicks, disturbance from boats approaching too close to the rocks, as well as incidental capture in fishing gear (bycatch). Additionally, as Shags hunt fish by diving tens of meters underwater, they are also at risk of becoming entangled in fishing nets or abandoned fishing nets (ghost nets), which can lead to drowning.

Using binoculars, the visitors had the opportunity to observe Shags, as well as Yellow-legged Gulls (Larus michahellis), which also nest on the islet. The boat trip concluded with a short visit to the Blue Lagoon, where participants admired the crystal-clear blue waters.

This activity, combined with the other actions carried out during the Nature Directors meeting, contributed significantly to understanding the importance of protecting the Akamas Peninsula.

The short boat trip was organised by the Department of Environment and Terra Cypria, within the framework of the Pandoteira project.

Click here to find out more about our team’s efforts to protect Shags.

Photos: Anastasia Aristou (Terra Cypria)

The post Boat trip to the islet of Agios Georgios in Akamas appeared first on Pandoteira.

During the hike, members of the Pandoteira project team, from Terra Cypria, Frederick University and BirdLife Cyprus, took on the educational part of the hike. More specifically, they informed participants about the protected areas of Cyprus, the flora, fauna and avifauna that can be found in the specific protected area, as well as its unique geology.

The route offered stunning views of Akrotiri and the Limassol salt marsh, as well as Pentadaktylos, Kyrenia and Morphou Bay. We walked among junipers and endemic golden oaks, while observing the wildflowers of the season, such as orchids. We also learnt about the different bird species of the area, even though the heavy wind did not allow us to observe them. Lastly, a few short stops gave us the opportunity to observe points of natural and geological interest.

The protected areas “SAC Madari – Papoutsa” and “SPA Vounokorfes Madaris – Papoutsas”, within which the trail is located, are home to 40 of the 131 endemic plant species of Cyprus. In addition, the areas are also home to many migratory and other important bird species that nest there.

The entire route around “Teisia tis Madaris” trail presents igneous rocks and is one of the most impressive appearances of this type of rock. The rock formations, which are almost vertical, emerge like walls on the mountain peaks.

Apart from raising awareness about the flora and fauna of the area, the aim of the hike was also to promote good practices among organized and independent hikers.

Click here to find out more about the Pandoteira project.

The post Educational hike at “Teisia tis Madaris” appeared first on Pandoteira.