Εξερευνώντας τις περιοχές του δικτύου Natura 2000
Ανάμεσα στους λόφους δυτικά της Λευκωσίας, εκεί όπου η φύση αγκαλιάζει την παράδοση, βρίσκεται η Ειδική Ζώνη Διατήρησης (ΕΖΔ) «Μάμμαρι – Κοκκινοτριμιθιά – Δένεια». Πρόκειται για μια προστατευόμενη περιοχή, πλησίον της Νεκρής Ζώνης. Αποτελεί καταφύγιο για σπάνια είδη πανίδας και χλωρίδας και μια εξαιρετική ευκαιρία για τον επισκέπτη να γνωρίσει τη μαγεία της Κυπριακής υπαίθρου — εκεί όπου η φύση και ο άνθρωπος συμβιώνουν αρμονικά.
Γενικές πληροφορίες:
- Η προστατευόμενη περιοχή Μάμμαρι – Κοκκινοτριμιθιά – Δένεια βρίσκεται δυτικά της Λευκωσίας, εκτείνεται στα διοικητικά όρια των τριών αυτών κοινοτήτων και ένα μέρος της εμπίπτει στη Νεκρή Ζώνη.
- Η περιοχή έχει ιδιαίτερη οικολογική αξία, λόγω της παρουσίας σημαντικών και προστατευόμενων τύπων οικοτόπου, σπάνιων και ενδημικών φυτών, καθώς και απειλούμενων ειδών νυχτερίδων.
- Ειδικά όσον αφορά το είδος της Αιγυπτιακής φρουτονυχτερίδας (Rousettus aegyptiacus), γνωστό στην Κύπρο ως Νυχτοπάππαρος, σημειώνεται ότι η Κύπρος αποτελεί τη μοναδική ευρωπαϊκή χώρα που φιλοξενεί πληθυσμούς του είδους. Για τον λόγο αυτό το είδος κατατάσσεται στα πιο σημαντικά της κυπριακής και κατ΄ επέκταση της ευρωπαϊκής πανίδας.
Η περιοχή ανήκει στο Δίκτυο Natura 2000 καθώς εδώ υπάρχουν σημαντικοί οικότοποι και είδη χλωρίδας και πανίδας. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν:
Τύποι οικοτόπου:
- Φρύγανα από μαζίν (Sarcopoterium spinosum) (5420): Χαμηλή θαμνώδης βλάστηση, συχνά αγκαθωτή και αρωματική, με κυρίαρχο είδος το μαζίν, που αναπτύσσεται σε ξηρά και πετρώδη εδάφη.
- Ψευδοστέπα με αγρωστώδη και μονοετή φυτά από Thero-Brachypodietea (6220*): Ξηρά μεσογειακά λιβάδια με μονοετή χαμηλά φυτά και αγριολούλουδα. Μπορεί κάποιος να τα παρατηρήσει πιο εύκολα την άνοιξη, σε ανοίγματα δασών ή θαμνώνων ή γυμνών εκτάσεων, πριν ξεραθούν απο τις ψηλές θερμοκρασίες και την ανομβρία του καλοκαιριού. Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Οικότοπος είναι ο τόπος όπου ζει ένα είδος, ένας πληθυσμός ή μια βιοκοινότητα (δηλαδή πληθυσμός διαφόρων ειδών). Χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένες συνθήκες και έχει τα δικά του βιοτικά (ζωντανοί οργανισμοί) και αβιοτικά (έδαφος, μικροκλίμα, κ.ά.) χαρακτηριστικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε ότι ορισμένοι από αυτούς τους τύπους οικοτόπων είναι πολύ σημαντικοί και πρέπει να προστατεύονται, γιατί εκεί ζουν είδη που είναι απειλούμενα ή/και μοναδικά για την ευρωπαϊκή βιοποικιλότητα.
Είδη καθορισμού ΕΖΔ Μάμμαρι – Κοκκινοτριμιθιά – Δένεια (δηλαδή σημαντικά είδη για τα οποία επιλέχθηκε και προστατεύεται η συγκεκριμένη περιοχή):
- Ευπλάγια ή Πεταλούδα της Ρόδου (Euplagia quadripunctaria)
- Πτερυγονυχτερίδα (Miniopterus schreibersii)
- Μικρορινόλοφος (Rhinolophus hipposideros)
- Λευκονυχτερίδα (Pipistrellus kuhlii)
- Αιγυπτιακή φρουτονυχτερίδα ή Νυχτοπάππαρος (Rousettus aegyptiacus)
- Ορχιδέα του Kotschyi ή Μελισσάκι (Ophrys kotschyi) (ε) → ανθίζει Μάρτη – Απρίλη
(ε) = ενδημικό
Ένα άλλο σημαντικό είδος που υπάρχει στην ευρύτερη περιοχή είναι η Κυπριακή τουλίπα (Tulipa cypria). Είναι ενδημικό είδος, δηλαδή υπάρχει μόνο στην Κύπρο και πουθενά αλλού στον κόσμο και ανθίζει Μάρτιο – Απρίλιο.
Ενδιαφέροντα στοιχεία για την περιοχή
- Το Μάμμαρι ήταν γνωστό για την πουρόπετρα του, η οποία εξορισσόταν από λατομεία στην περιοχή, όπως για παράδειγμα το λατομείο στην περιοχή “Βούνναρος” δυτικά του Μάμμαρι, η οποία είναι επίσης γνωστή ως Ελληνόσπηλιοι. Πολλά σπίτια της Λευκωσίας χτίστηκαν με την πουρόπετρα του Μάμμαρι καθώς και το καμπαναριό της παλιάς εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στο χωριό. Αφότου το λατομείο στην περιοχή “Βούνναρος” σταμάτησε να λειτουργεί το 1970, στη σπηλιά (που υπήρχε το λατομείο) άρχισαν να ζουν οι νυχτερίδες.
- Η κοινότητα του Μάμμαρι έχει βαθιά σύνδεση με τον Άγιο Γεώργιο, στον οποίο είναι αφιερωμένες δύο εκκλησίες, καθώς και το Αγίασμα που βρίσκεται λίγα μέτρα πιο πέρα. Σύμφωνα με την παράδοση, σε μια περίοδο μεγάλης ανομβρίας και ξηρασίας, ο Άγιος Γεώργιος, περνώντας καβάλα στο άλογό του, δίψασε και καθώς το άλογο χτύπησε τους βράχους, άρχισε να αναβλύζει νερό. Οι πατημασιές του αλόγου φαίνονται μέχρι σήμερα πάνω στον βράχο.
- Στη Δένεια έχουν ανακαλυφθεί νεκροταφεία της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού (2500-2075 π.Χ.) με λαξευτούς τάφους. Οι νεκροί τοποθετούνταν μαζί με πλούσια κτερίσματα και οι τάφοι σφραγίζονταν με λίθους. Ο αρχαιολογικός χώρος της Δένειας έχει ιδιαίτερη σημασία για τους αρχαιολόγους, καθώς στους τάφους της περιοχής έχουν βρεθεί χάλκινα αντικείμενα, όπως εγχειρίδια, ενώτια (σκουλαρίκια ζώων) και άλλα κοσμήματα.
- Η Δένεια και το Μάμμαρι είναι κοντά στη Νεκρή Ζώνη με αποτέλεσμα την παρουσία πολλών τρωκτικών, ιδιαίτερα στους αρχαιολογικούς λαξευτούς τάφους της Δένειας, προκαλώντας ζημιές στους τοπικούς αγρότες. Τα μέλη της κοινότητας αντικατέστησαν τα τρωκτικοκτόνα, με φωλιές ανθρωποπουλιών. Τα ανθρωποπούλια κατάφεραν να ελέγξουν τους πληθυσμούς τρωκτικών, ωφέλησαν τις κοινότητες και είναι ένα επιτυχημένο παράδειγμα βιώσιμης λύσης βασισμένη στη φύση.
Δραστηριότητες
Φύση
- Μονοπάτι της φύσης: Γραμμική διαδρομή με σημείο εκκίνησης στο Διώνειο Αμφιθέατρο Δένειας και συνολικό μήκος περίπου 6 χλμ. Καταλήγει στο δυτικό άκρο του Μάμμαρι. Κατά μήκος του μονοπατιού μπορεί κάποιος να δει απολιθώματα από θαλάσσιους οργανισμούς, καθώς και σπάνια και απειλούμενα είδη χλωρίδας. Κοντά στο σημείο εκκίνησης του μονοπατιού στη Δένεια, μπορεί κάποιος να απολαύσει τη μαγευτική θέα την ώρα του ηλιοβασιλέματος.
- Πτηνοπαρατήρηση:
- Μεταναστευτικά πουλιά όπως χελιδόνια και μελισσοφάγοι (Ανοιξιάτικη μετανάστευση: από Φεβρουάριο μέχρι τον Απρίλιο. Φθινοπωρινή μετανάστευση: από τα τέλη Αυγούστου έως τις αρχές Νοεμβρίου).
- Στην περιοχή φωλιάζουν διάφορα είδη πουλιών, όπως: Κολοιός, Κουκουβάγια (Κουκκουφκιάος), Πετροτριλίδα (Τρουλλουρία), Πέρδικα (Περτίτζι), Καρακάξα (Κατσικορώνα), Τυτώ (Ανθρωποπούλι), Κατσουλιέρης (Σκορταλλός). Αναπαραγωγική περίοδος: από Φεβρουάριο μέχρι Αύγουστο (ανάλογα με το είδος).
- Στην περιοχή καποιος μπορεί επίσης να δει και μεγάλα αρπακτικά όπως την Αετογερακίνα και τον Σπιζαετό.
Πολιτιστικά
- Επίσκεψη στην παλιά εκκλησία Αγίου Γεωργίου και στο Αγίασμα Αγίου Γεωργίου.
- Αρχαιολογικός χώρος Δένειας με λαξευτούς τάφους από την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού.
- Επίσκεψη στο Διώνειο Αμφιθέατρο Δένειας για παραστάσεις και άλλες εκδηλώσεις ή για το ηλιοβασίλεμα.
Τοπικά εδέσματα
Τοπικό έδεσμα της περιοχής είναι η μαύρη αγκινάρα (Μάμμαρι).
Πώς μπορούμε να συμβάλουμε στη διατήρηση της φύσης
- Στο περπάτημα μένουμε εντός του μονοπατιού για τη δική μας ασφάλεια και την προστασία της φύσης.
- Αποφεύγουμε να μπούμε στις σπηλιές στην περιοχή, ώστε να μην ενοχλούμε τις νυχτερίδες που ζουν εκεί. Επίσης, αποφεύγουμε τον έντονο θόρυβο, και τη χρήση φακών και φλας για τον ίδιο λόγο.
- Θαυμάζουμε τις ορχιδέες και τα άλλα αγριολούλουδα προσεκτικά, χωρίς να τα ξεριζώνουμε ή να τα ποδοπατούμε, για να μπορέσουμε να τα δούμε ανθισμένα και την επόμενη χρονιά.
- Χαιρόμαστε τα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος χωρίς να τα παίρνουμε μαζί μας (λουλούδια, απολιθώματα, κοχύλια, πετρώματα, κ.λπ.).
- Κατά την πτηνοπαρατήρηση, παρατηρούμε τα πουλιά από απόσταση χωρίς να τα ενοχλούμε και δεν πλησιάζουμε τις φωλιές τους.
- Χρησιμοποιούμε με σεβασμό τις εγκαταστάσεις και τις υποδομές.
- Ενισχύουμε την οικονομία της περιοχής αγοράζοντας τοπικά προϊόντα και στηρίζοντας τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και βιοτεχνίες της περιοχής π.χ. εστιατόρια, καταλύματα, κ.ά.
Ευχαριστίες
Ιδιαίτερες ευχαριστίες στους κατοίκους και τη Νεολαία του Μάμμαρι για τις πληροφορίες που μας έδωσαν.
Ο οδηγός αυτός δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου Πανδώτειρα (LIFE IP Physis, LIFE18 IPE/CY/000006) Managing the Natura 2000 network in Cyprus and shaping a sustainable future), με στόχο να αναδείξει τις φυσικές ομορφιές, τη βιοποικιλότητα και τον πολιτιστικό πλούτο των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 στην Κύπρο. Μέσα από προτάσεις για εξερεύνηση, γνωριμία και υπεύθυνη επίσκεψη, σας προσκαλούμε να ανακαλύψετε τη μαγεία της Κυπριακής φύσης με τρόπο βιώσιμο και εμπνευσμένο.
Έρευνα & συγγραφή: Terra Cypria
Συμβολή: Ομάδα έργου Πανδώτειρα
Φωτογραφία τίτλου: Ζωή Μακρίδου (Terra Cypria)
