Υπάρχουν μέρη στην Κύπρο που, με μια γρήγορη ματιά, μοιάζουν σχεδόν άγονα και αφιλόξενα. Πέτρες, χαμηλή βλάστηση, φως που απλώνεται σε γυμνές πλαγιές. Κι όμως, αν σταθεί κανείς για λίγο και κοιτάξει πιο προσεκτικά, θα δει ότι αυτό το τοπίο είναι γεμάτο ζωή.
Κάπου εκεί, σε θαμνώδεις και πετρώδεις περιοχές, ζει ένα φυτό που δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο – ο Αστράγαλος των Λευκάρων (Astragalus macrocarpus subsp. lefkarensis). Πρόκειται για ενδημικό υποείδος της Κύπρου, το οποίο έχει καταγραφεί σε μόλις 7 περιοχές του νησιού μας. Συγκεκριμένα, μπορούμε να το δούμε κοντά στα Λεύκαρα, την Ασγάτα, την Τόχνη, την Αλαμινό, τα Κελοκέδαρα, την Ίνεια και τον Κορμακίτη, σε υψόμετρα από 75 μέχρι 700 μέτρα.
Ονομάζεται Αστράγαλος των Λευκάρων επειδή το σχήμα των σπερμάτων του μοιάζει με ένα από τα οστά του ανθρώπινου αστράγαλου και πρωτοεντοπίστηκε στην περιοχή των Λευκάρων. Ο συνολικός πληθυσμός του υποείδους παραμένει μικρός.
Αν και είναι πολύ σημαντικό φυτό, δεν προσελκύει εύκολα την προσοχή. Είναι ένας μικρός, τριχωτός θάμνος, ύψους περίπου 30–60 εκατοστών. Οι πυκνές γκριζόλευκες τρίχες του το βοηθούν να αντέχει στη ξηρασία, ενώ την περίοδο της ανθοφορίας του, από τον Μάρτιο μέχρι τον Απρίλιο, εμφανίζει κίτρινα άνθη σε μικρές ομάδες.
Προτιμά συγκεκριμένες περιοχές
Ο Αστράγαλος των Λευκάρων δεν φυτρώνει οπουδήποτε. Προτιμά ξηρές, πετρώδεις πλαγιές με χαμηλή μεσογειακή βλάστηση, δηλαδή τοπία με διάσπαρτους θάμνους, αγκαθωτά και αρωματικά φυτά. Αυτό το περιβάλλον μπορεί να φαίνεται σκληρό ή φτωχό, όμως φιλοξενεί πολλά σημαντικά είδη της κυπριακής φύσης.
Tο συγκεκριμένο υποείδος συνδέεται με δύο περιοχές του δικτύου Natura 2000: την Περιοχή Ασγάτας (CY5000007) και την Περιοχή Λευκάρων (CY6000005). Ιδιαίτερα σημαντική θεωρείται η Περιοχή Ασγάτας, καθώς φιλοξενεί τον μεγαλύτερο γνωστό πληθυσμό του φυτού. Καθώς ο συνολικός πληθυσμός του υποείδους παραμένει μικρός, η προστασία των περιοχών όπου φυτρώνει είναι ιδιαίτερα σημαντική.
Γιατί είναι τόσο σημαντικό ένα μικρό φυτό;
Ίσως κάποιος να αναρωτηθεί, γιατί να μας ενδιαφέρει τόσο ένα φυτό που οι περισσότεροι μπορεί να προσπεράσουμε χωρίς καν να το δούμε; Η απάντηση είναι απλή, επειδή δεν υπάρχει πουθενά αλλού στον κόσμο. Αν χαθεί από την Κύπρο, χάνεται από ολόκληρο τον κόσμο.
Ο Αστράγαλος των Λευκάρων είναι ένα από εκείνα τα είδη που κάνουν τη φύση του νησιού μοναδική. Δεν είναι απλώς “ένα φυτό”. Είναι μέρος της φυσικής ταυτότητας του τόπου. Κουβαλά μέσα του την ιστορία του φυσικού περιβάλλοντος στο οποίο προσαρμόστηκε, δηλαδή του εδάφους, του κλίματος, του νερού, του φωτός από τον ήλιο και των άλλων οργανισμών γύρω του.
Πώς το έργο Πανδώτειρα προστατεύει τον Αστράγαλο των Λευκάρων;
Η προστασία του Αστράγαλου των Λευκάρων συνδέεται άμεσα με τον σκοπό του δικτύου Natura 2000, δηλαδή τη διατήρηση ειδών και οικοτόπων με μεγάλη οικολογική αξία. Το είδος αναφέρεται στη βάση δεδομένων EUNIS ως «είδος προτεραιότητας» της Οδηγίας των Οικοτόπων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ για αυτό ακριβώς το είδος έχουν χαρακτηριστεί ως Natura οι περιοχές Ασγάτας και Λευκάρων.
Σε αυτή την προσπάθεια εντάσσεται και το έργο Πανδώτειρα, το οποίο στοχεύει στη βελτίωση της κατάστασης διατήρησης σημαντικών ειδών και τύπων οικοτόπων στην Κύπρο, μέσα από δράσεις σε ολόκληρο το δίκτυο Natura 2000.
Στο πλαίσιο του έργου, θα γίνουν δράσεις για ενίσχυση του πληθυσμού στην περιοχή Λευκάρων και για εγκατάσταση νέας αποικίας στο Εθνικό Δασικό Πάρκο Ακάμα. Επίσης θα εφαρμοστεί έλεγχος της ανταγωνιστικής βλάστησης μέσω ήπιου κλαδέματος και απομάκρυνσης νεαρών δενδρυλλίων των κύριων ανταγωνιστικών ειδών στην περιοχή Ασγάτας.
Ίσως το έχουμε ήδη προσπεράσει
Φυτά όπως τον Αστράγαλο των Λευκάρων είναι εύκολο να τα προσπεράσει κανείς, αφού δεν είναι φανταχτερά για να μας ελκύσουν την προσοχή. Και ίσως αυτό είναι το πιο δυνατό σημείο της ιστορίας του είδους, το ότι κάτι τόσο σπάνιο μπορεί να βρίσκεται δίπλα μας, χαμηλά στο έδαφος, και να περνάει απαρατήρητο στο μάτι που δεν είναι εκπαιδευμένο.
Την επόμενη φορά που θα βρεθούμε σε μια πλαγιά, αξίζει να σταματήσουμε για λίγο. Να κοιτάξουμε όχι μόνο το τοπίο γενικά, αλλά και τις μικρές μορφές ζωής που το συνθέτουν. Μπορεί να είμαστε τυχεροί και να δούμε ένα φυτό διακριτικό, τριχωτό, σχεδόν κρυμμένο μέσα στη βλάστηση, που υπάρχει μόνο στην Κύπρο και πουθενά αλλού στον κόσμο!
Μάθετε περισσότερα για το έργο Πανδώτειρα εδώ.
Συγγραφή: Μαρίνα Γρηγορίου (Ομοσπονδία Περιβαλλοντικών Οργανώσεων Κύπρου)
Συμβολή: Δρ. Μάριος Ανδρέου (Πανεπιστήμιο Frederick)
Επιμέλεια: Διαχειριστική ομάδα έργου “Πανδώτειρα”
