Εξερευνώντας τις περιοχές του δικτύου Natura 2000
Ξεκινώντας από τα σύνορα των επαρχιών Λάρνακας και Λευκωσίας, ο Ποταμός Πεντάσχοινος διαγράφει μια διαδρομή 20 χιλιομέτρων, από τα φράγματα Λευκάρων και Διπόταμου μέχρι την εκβολή του στην ακτή του Αγίου Θεοδώρου. Η έντονη μορφολογία της κοιλάδας και το μωσαϊκό οικοτόπων μετατρέπουν την περιοχή σε καταφύγιο για μεγάλο αριθμό άγριων πτηνών. Κατά μήκος του ποταμού, ο νεολιθικός οικισμός της Χοιροκοιτίας, παραδοσιακοί ελιόμυλοι και νερόμυλοι μαρτυρούν χιλιάδες χρόνια ανθρώπινης παρουσίας. Ακολουθήστε μας σε μια περιδιάβαση και ανακαλύψτε πώς μπορούμε να απολαύσουμε αυτή την περιοχή σεβόμενοι την προστασία της.
Γενικές πληροφορίες:
- Η Ζώνη Ειδικής Προστασία (ΖΕΠ) «Ποταμός Πεντάσχοινος» (CY6000008) βρίσκεται κυρίως στην Επαρχία Λάρνακας, με ένα μικρό μέρος της να εμπίπτει εντός Επαρχίας Λευκωσίας. Καταλαμβάνει τμήματα των κοινοτήτων Πάνω και Κάτω Λευκάρων, Λυθροδόντα, Κοφίνου, Σκαρίνου, Άγιος Θεόδωρος, Χοιροκοιτία, Ψεματισμένος και Μαρώνι.
- Η περιοχή εκτείνεται για περίπου 20 km, από την περιοχή του φράγματος Λευκάρων και την περιοχή του φράγματος Διπόταμου μέχρι την εκβολή του ποταμού Πεντάσχοινος, στην ακτή του Αγίου Θεοδώρου Λάρνακας. Η μορφολογία της περιοχής είναι έντονη αφού συνδυάζει την κοιλάδα του ποταμού Πεντάσχοινου και πλαγιές με απότομες και μεγάλες κλίσεις.
- Λόγω του μωσαϊκού οικοτόπων και της ποικιλίας ενδιαιτημάτων, η περιοχή φιλοξενεί σημαντικούς αριθμούς άγριων πτηνών. Συγκεκριμένα, η ΖΕΠ καθορίστηκε για έξι είδη πουλιών που αναπαράγονται στην περιοχή σε σημαντικούς αριθμούς, καθώς για ένα είδος μεταναστευτικού κορακόμορφου πτηνού και 9 είδη μεταναστευτικών αρπακτικών πουλιών.
- Η επίσκεψη στην περιοχή συνιστάται κατά τις μεταναστευτικές περιόδους, όταν πολλά είδη πουλιών περνούν από το νησί μας, δηλαδή τη φθινοπωρινή μετανάστευση (Αύγουστο μέχρι Οκτώβρη) και ιδίως την ανοιξιάτικη μετανάστευση (Φλεβάρη μέχρι Απρίλη) όπου το τοπίο είναι καταπράσινο και δροσερό.
Είδη χαρακτηρισμού (δηλαδή σημαντικά είδη για τα οποία επιλέχθηκε και προστατεύεται η συγκεκριμένη περιοχή):
- Σπιζαετός (Aquila fasciata)
- Αετογερακίνα (Buteo rufinus)
- Χρυσοκαρακάξα ή Κράγκα (Coracias garrulus)
- Γιδοβύζι ή Νυχτοπούλλι (Caprimulgus europaeus)
- Τρυπομάζης (Curruca melanothorax) (ε)
- Σκαλιφούρτα (Oenanthe cypriaca) (ε)
- Μελισσοφάγος (Merops apiaster)
- Ομάδα αποδημητικών αρπακτικών πουλιών: Σφηκιάρης ή Μελισσοσιάχινο (Pernis apivorus), Τσίφτης (Milvus migrans), Καλαμόκιρκος ή Βαλτοσιάχινο (Circus aeruginosus), Στεπόκιρκος ή Ασπροσιάχινο (Circus macrourus), Λιβαδόκιρκος ή Καμποσιάχινο (Circus pygargus), Βαλτόκιρκος ή Ορνιθοσιάχινο (Circus cyaneus), Γερακίνα (Buteo buteo), Κιρκινέζι (Falco naumanni), και Μαυροκιρκίνεζο (Falco vespertinus).
(ε) = ενδημικό
Άλλα σημαντικά είδη:
- Πετρίτης ή Ζάνος (Falco peregrinus)
- Πετροτριλίδα ή Τρουλλουρία (Burhinus oedicnemus)
- Δενδροσταρήθρα ή Πευκοτρασιήλα (Lullula arborea)
- Μικρή κουκουβάγια (Athene noctua)
- Θουπί (Otus cyprius) (ε)
- Φραγκολίνα (Francolinus francolinus)
(ε) = ενδημικό
Ενδιαφέροντα στοιχεία για την περιοχή
- Στην Σκαρίνου οι κάτοικοι ασχολούνταν με διάφορα παραδοσιακά επαγγέλματα. Κάποια από αυτά ήταν ο αγωγιάτης, ο καλλικάς, ο μυλωνάς του ελιόμυλου, ο τεχνίτης πέτρας και ο τσαγκάρης.
- Στη Χοιροκοιτία έχουν ανακαλυφθεί τα αρχαιότερα κατάλοιπα οικισμού της Κύπρου, ενός νεολιθικού συνοικισμού που χρονολογείται από τις αρχές της 7ης χιλιετίας π.Χ. μέχρι το 3900 π.Χ. Από τις ανασκαφές ανακαλύφθηκαν κατοικίες και άλλα ευρήματα που αποκάλυψαν πολλά στοιχεία για την κοινωνία και την οργάνωση των κατοίκων του νησιού εκείνης της εποχής, καθώς και για το ρόλο που διαδραμάτισε η Κύπρος στη μετάδοση του Νεολιθικού πολιτισμού από την Ανατολική Μεσόγειο στη Δύση.
- Στον Ψεματισμένο υπάρχει αρχαιολογικός χώρος όπου έχουν βρεθεί ευρήματα από τη Χαλκολιθική ή Πρώιμη Εποχή του Χαλκού. Οι πολλοί αρχαιολογικοί χώροι στην ευρύτερη περιοχή δείχνουν ότι το νότιο μέρος του νησιού ήταν αρκετά πυκνοκατοικημένο κατά τα Προϊστορικά χρόνια.
Δραστηριότητες στην περιοχή Natura 2000 και κοντά σε αυτή
Φύση
- Μονοπάτι της φύσης “Το Βρύτζιη”: Ένα σύντομο γραμμικό μονοπάτι, μήκους 850 m, που βρίσκεται 4 km έξω από τον Άγιο Θεόδωρο προς την παραλιακή περιοχή. Κατά μήκος του μονοπατιού μπορεί κάποιος να θαυμάσει τόσο τη βιοποικιλότητα της περιοχής όσο και τα εντυπωσιακά πετρώματα που στέκονται δίπλα του.
- Μονοπάτι της φύσης “Λευκοθέα” (Αετομούττη): Κυκλικό μονοπάτι μήκους 1.3 km, διάρκειας μισής ώρας και μέτριο βαθμό δυσκολίας. Από τη Βουνοκορφή Αετομούττη μπορεί κάποιος να απολαύσει την πανέμορφη θέα προς τη Λευκωσία και τα Λεύκαρα. Είναι μέρος του Ευρωπαϊκού μονοπατιού Ε4.
- Στα μονοπάτια της φύσης και στα φράγματα της περιοχής είναι δυνατή και η πτηνοπαρατήρηση των ειδών που αναφέρθηκαν πιο πάνω.
- Φράγμα Λευκάρων και Φράγμα Διπόταμου:
- Στις τεχνητές λίμνες της περιοχής μπορεί κάποιος να απολαύσει το φυσικό περιβάλλον περπατώντας γύρω από αυτές. Περιμετρικά των φραγμάτων υπάρχουν διάφορα σημεία θέας όπως για παράδειγμα: Φράγμα Λευκάρων, Φράγμα Διπόταμου.
- Σε ορισμένα φράγματα της Κύπρου υπάρχει η δυνατότητα ερασιτεχνικού ψαρέματος με ενημέρωση και εξασφάλιση άδειας από το Τμήμα Αλιείας και Θαλάσσιων Ερευνών Κύπρου.
- Σημείο θέας “Στεφάνι” στον Άγιο Θεόδωρο: Από αυτό το σημείο φαίνονται τα Λεύκαρα, το Σταυροβούνι, οι περιοχές Πεντάσχοινου και Βασιλικού, καθώς και η Λάρνακα (υπό ευνοϊκές καιρικές συνθήκες).
Πολιτιστικά
- Αρχαιολογικός Χώρος Χοιροκοιτίας: Επίσκεψη στον Νεολιθικό συνοικισμό της Χοιροκοιτίας που προσφέρει ένα μοναδικό ταξίδι στην προϊστορική κοινωνία της Κύπρου.
- Κυπροβάσα: παλιός οικισμός επί Φραγκοκρατίας – Ενετοκρατίας που δεν υφίσταται πια και μάλλον αποτελούσε μικρό φέουδο. Σήμερα αποτελεί ειδυλλιακό σημείο θέας, κατάλληλο για περιήγηση και εξερεύνηση, γεμάτο πράσινο και ελαιόδεντρα.
- Ποδηλασία στον Άγιο Θεόδωρο: Έξω από το Κοινοτικό Συμβούλιο υπάρχει υπηρεσία ενοικίασης ποδηλάτων, μια ιδανική ιδέα για περιήγηση στο χωριό. Εκεί βρίσκεται και ψηφιακός πίνακας με πληροφορίες για την κοινότητα.
- Πινακοθήκη στον Άγιο Θεόδωρο: Εδώ μπορεί κάποιος να δει έργα του ερασιτέχνη και αυτοδίδακτου ζωγράφου Ανδρέα Ευριπίδη. Η επίσκεψη στην πινακοθήκη είναι δυνατή κατά τις ώρες λειτουργίας του Κοινοτικού Συμβουλίου Αγίου Θεόδωρου.
- Παραδοσιακός Ελιόμυλος στον Άγιο Θεόδωρο: Πρόκειται για το ελαιοτριβείο του Τουρκοκύπριου Ισμαήλ Κασσιανού, στο οποίο μπορεί ο επισκέπτης να δει τον τρόπο παραγωγής του ελαιόλαδου στις αρχές του 20ου αιώνα. Ο ελιόμυλος είναι προσβάσιμος όλες τις ώρες της ημέρας.
- Ενετικός Νερόμυλος στον Άγιο Θεόδωρο: Γνωστός και ως Νερόμυλος του Χατζιατού, ο νερόμυλος είναι ένα έργο λαϊκής αρχιτεκτονικής με μια ενδιαφέρουσα ιστορία. Βρίσκεται κατά μήκος του Πεντάσχοινου ποταμού.
- Φεστιβάλ Τέχνης και Πολιτισμού Αγίου Θεόδωρου: Ένα ετήσιο τριήμερο φεστιβάλ με συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις και άλλα.
- Φεστιβάλ Παραδοσιακής Κουλτούρας: Ένα ετήσιο φεστιβάλ που διοργανώνεται από τον Σύλλογο Γυναικών Υπαίθρου Λάρνακας σε συνεργασία με άλλους τοπικούς φορείς σε ένα από τα χωριά της ορεινής Λάρνακας. Έχει σκοπό να αναδείξει την τοπική παράδοση.
- Εκκλησίες και παρεκκλήσια: Σε όλες τις κοινότητες της περιοχής υπάρχουν πολλές εκκλησίες και ξωκλήσια που μπορεί κάποιος να επισκεφθεί, όπως για παράδειγμα:
- Το Ξωκλήσι Παναγίας Ασταθκιώτισσας με τοιχογραφίες του 16ου αιώνα.
- Το Ξωκλήσι Αγίων Αναργύρων έξω από τον Άγιο Θεόδωρο.
Τοπικά εδέσματα
Τοπικά εδέσματα Σκαρίνου:
- Γαϊδουρινό γάλα: εκτός από κατανάλωση, το γαϊδουρινό γάλα χρησιμοποιείται για την παρασκευή καλλυντικών, τα οποία πωλούνται σε τοπικές επιχειρήσεις.
- Τερατσόμελο (χαρουπόμελο): χαρακτηριστικός μελώδης χυμός από τα χαρούπια, τα οποία καλλιεργούνται στην περιοχή.
- Παράγωγα του σταφυλιού: σταφίδια, καθώς και σουτζούκκος, κκιοφτέρκα και ππαλουζές από τον χυμό του σταφυλιού.
Πώς μπορούμε να συμβάλουμε στη διατήρηση της φύσης
- Περπατάμε εντός του μονοπατιού για τη δική μας ασφάλεια και την προστασία της φύσης.
- Αφήνουμε τα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος στον τόπο που βρίσκονται. Δεν συλλέγουμε λουλούδια, απολιθώματα, κοχύλια, πετρώματα, κ.λπ.
- Κατά την πτηνοπαρατήρηση, παρατηρούμε τα πουλιά από απόσταση χωρίς να τα ενοχλούμε και δεν πλησιάζουμε τις φωλιές τους.
- Συμβάλουμε στη διατήρηση των υποδομών και του εξοπλισμού στην προστατευόμενη περιοχή, χρησιμοποιώντας με σεβασμό τις εγκαταστάσεις και τις υποδομές.
- Ενισχύουμε την οικονομία της περιοχής αγοράζοντας τοπικά προϊόντα και στηρίζοντας τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και βιοτεχνίες της περιοχής π.χ. εστιατόρια, καταλύματα, κ.ά.
Ο οδηγός αυτός δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου Πανδώτειρα (LIFE IP Physis, Managing the Natura 2000 network in Cyprus and shaping a sustainable future, LIFE18 IPE/CY/000006), με στόχο να αναδείξει τις φυσικές ομορφιές, τη βιοποικιλότητα και τον πολιτιστικό πλούτο των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 στην Κύπρο. Μέσα από προτάσεις για εξερεύνηση, γνωριμία και υπεύθυνη επίσκεψη, σας προσκαλούμε να ανακαλύψετε τη μαγεία της Κυπριακής φύσης με τρόπο βιώσιμο και εμπνευσμένο.
Έρευνα & συγγραφή: Terra Cypria
Συμβολή: Ομάδα έργου Πανδώτειρα
Φωτογραφία τίτλου: Ενετικός νερόμυλος (Αναστασία Αρίστου)
