Εξερευνώντας τις περιοχές του δικτύου Natura 2000
Μόλις 20 χιλιόμετρα νότια της Λευκωσίας, εκεί όπου τα νερά του Γιαλιά συναντούν τον Άλυκο ποταμό, απλώνεται ένα τοπίο μοναδικής φυσικής ομορφιάς. Με φόντο το εγκαταλελειμμένο χωριό του Αγίου Σωζόμενου, ξεδιπλώνεται ένα εντυπωσιακό οικοσύστημα, όπου οι απόκρημνοι βράχοι αγκαλιάζουν την πλούσια βιοποικιλότητα. Είναι ένας τόπος όπου η άγρια φύση και η ιστορία συνυπάρχουν αρμονικά, συνθέτοντας ένα σκηνικό που μαγνητίζει κάθε επισκέπτη.
Γενικές πληροφορίες:
- Η Ειδική Ζώνη Διατήρησης (ΕΖΔ) Άλυκος Ποταμός – Άγιος Σωζόμενος βρίσκεται περίπου 20 km νότια της Λευκωσίας και εκτείνεται από τον Άγιο Σωζόμενο στα ανατολικά, μέσα στην βιομηχανική περιοχή Ιδαλίου μέχρι το Μαρκί στα δυτικά.
- Ο ποταμός Άλυκος πηγάζει από το δάσος Μαχαιρά. Αποτελεί παραπόταμο του Γιαλιά με τον οποίο και ενώνεται στα ανατολικά του Αγίου Σωζόμενου.
- Η οικολογική αξία της περιοχής προκύπτει από την παρουσία ενός μωσαϊκού σημαντικών οικοτόπων. Φιλοξενεί περισσότερα από 200 είδη χλωρίδας, από τα οποία 13 είναι ενδημικά, προστατευόμενα είδη πανίδας, όπως την Αιγυπτιακή φρουτονυχτερίδα, καθώς και διάφορα είδη πουλιών που φωλιάζουν εκεί.
Η περιοχή ανήκει στο Δίκτυο Natura 2000 καθώς εδώ υπάρχουν σημαντικοί τύποι οικοτόπου και είδη χλωρίδας και πανίδας όπως:
Τύποι οικοτόπου:
- Δενδροειδή θαμνώνες με παλλούρα (Zyziphus lotus) (5220): Θαμνώδης βλάστηση σε ξηρές και ημιερημικές περιοχές με κυρίαρχο είδος την παλλούρα (Ziziphus lotus). Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
- Φρύγανα από μαζίν (Sarcopoterium spinosum) (5420): Χαμηλή θαμνώδης βλάστηση, συχνά αγκαθωτή και αρωματική, με κυρίαρχο φυτό το μαζίν, που αναπτύσσεται σε ξηρά και πετρώδη εδάφη.
- Ψευδοστέπα με αγρωστώδη και μονοετή φυτά από Thero-Brachypodietea (6220): Ξηρά μεσογειακά λιβάδια με χαμηλά φυτά και αγριολούλουδα που ζουν ένα χρόνο. Μπορεί κάποιος να τα παρατηρήσει πιο εύκολα την άνοιξη, σε ανοίγματα δασών ή θαμνώνων ή γυμνών εκτάσεων, πριν ξεραθούν από τις ψηλές θερμοκρασίες και την ανομβρία του καλοκαιριού. Είναι οικότοπος προτεραιότητας, αφού είναι σπάνιος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
- Νότια παρόχθια δάση-στοές και λόχμες (Nerio-Tamaricetea και Securinegion tinctoriae) (92D0): Βλάστηση που αναπτύσσεται σε κοίτες και όχθες ποταμών που περνούν μεγάλες περιόδους ξηρασίας. Συχνά μεγαλώνουν σε ρηχά εδάφη ή/και πετρώδεις τοποθεσίες. Χαρακτηριστικά είδη είναι η πικροδάφνη, τα αλμυρίκια και η λυγαριά.
Οικότοπος είναι ο τόπος όπου ζει ένα είδος, ένας πληθυσμός ή μια βιοκοινότητα (δηλαδή πληθυσμός διαφόρων ειδών). Χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένες συνθήκες και έχει τα δικά του βιοτικά (ζωντανοί οργανισμοί) και αβιοτικά (έδαφος, μικροκλίμα, κ.ά.) χαρακτηριστικά. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφάσισε ότι ορισμένοι από αυτούς τους τύπους οικοτόπων είναι πολύ σημαντικοί και πρέπει να προστατεύονται, γιατί εκεί ζουν είδη που είναι απειλούμενα ή/και μοναδικά για την ευρωπαϊκή βιοποικιλότητα.
Είδη καθορισμού (δηλαδή σημαντικά είδη για τα οποία επιλέχθηκε και προστατεύεται η συγκεκριμένη περιοχή):
- Μικρορινόλοφος (Rhinolophus hipposideros)
- Αιγυπτιακή φρουτονυχτερίδα ή Νυχτοπάππαρος (Rousettus aegyptiacus)
- Ορχιδέα του Kotschyi ή Μελισσάκι (Ophrys kotschyi) (ε) → ανθίζει Φλεβάρη – Απρίλιο
(ε) = ενδημικό
Άλλα σημαντικά είδη:
Η περιοχή φιλοξενεί πολλά ενδημικά είδη και υποείδη χλωρίδας, όπως το Allium cupani subsp. cyprium, το Allium cyprium subsp. lefkarense, το Anthemis tricolor, το Asperula cypria κ.ά.
Ενδιαφέροντα στοιχεία για την περιοχή
- Εντός της προστατευόμενης περιοχής βρίσκεται το ερειπωμένο χωριό Άγιος Σωζόμενος. Πρόκειται για ένα μεικτό χωριό, το οποίο έχει εγκαταλειφθεί από το 1964 και από τότε είναι ερημωμένο. Πλέον στέκουν εκεί μόνο μερικές εκκλησίες και ερείπια κτιρίων, μεταξύ άλλων ενός παλαιού σχολείου.
- Ένα μεγάλο τμήμα του σημερινού Δαλίου είναι χτισμένο πάνω στα κατάλοιπα του Αρχαίου Ιδαλίου. Το Αρχαίο Ιδάλιον χτίστηκε με βάση τη μυθολογία από τον ήρωα του Τρωικού πολέμου Χαλκάνορα και ήταν ένα από τα έντεκα αρχαία βασίλεια της Κύπρου.
Δραστηριότητες στην περιοχή Natura 2000 και κοντά σε αυτή
Φύση
- Ερειπωμένο χωριό Αγίου Σωζόμενου: Συνίσταται η επίσκεψή του κατά τους χειμερινούς και ανοιξιάτικους μήνες, όταν στο τοπίο κυριαρχεί η καταπράσινη άγρια βλάστηση πριν ξεραθεί από την ζέστη του καλοκαιριού. Θα έχετε την ευκαιρία παρατήρησης ειδών χλωρίδας και πανίδας, καθώς και εντυπωσιακών πετρωμάτων και σχηματισμών. Ιδανικό για τους λάτρεις φωτογραφίας τοπίων ή/και άγριας ζωής, καθώς και για όσους θέλουν να παρακολουθήσουν το χρυσαφένιο ηλιοβασίλεμα.
- Πτηνοπαρατήρηση στην περιοχή:
- Το χωριό και ιδιαίτερα οι γκρεμοί και οι βράχοι του προσφέρουν θέσεις φωλιάσματος για το Διπλογέρακο (Buteo rufinus), την Κουκουβάγια (Athene noctua) και τον Πετρίτη ή Ζάνο (Falco peregrinus), ενώ αρκετές Βουνοσκαλιφούρτες (Oenanthe finschii) ξεχειμωνιάζουν εκεί (τέλη Οκτωβρίου – Μάρτιο). Επίσης στα ερειπωμένα κτίρια του Αγίου Σωζόμενου καθώς και σε τεχνητές φωλιές φωλιάζει η Χρυσοκαρακάξα ή Κράγκα (Coracias garrulus).
- Ο Χειμωνόκιρκος ή Ορνιθοσιάχινο (Circus cyaneus) και το Ξεφτέρι ή Τζικλοσιάχινο (Accipiter nisus) επισκέπτονται τα χωράφια της περιοχής τον χειμώνα, όπως επίσης και κοπάδια από Σταρήθρες ή Τρασιήλες (Alauda arvensis).
- Όταν ο εποχικός ποταμός Γιαλιάς έχει ροή την άνοιξη, ερωδιοί και παρυδάτια πουλιά, όπως για παράδειγμα Χαλκόκοτες (Plegadis falcinellus) που μεταναστεύουν στην Κύπρο από την άνοιξη μέχρι το φθινόπωρο, χρησιμοποιούν τις λιμνούλες που σχηματίζονται. Η Βαλτόπαπια ή Ασπρομάτα (Aythya nyroca) είναι πιθανό να εμφανιστεί στις λιμνούλες του Σταθμού Επεξεργασίας Λυμάτων Βαθιά Γωνιά.
- Αστροπαρατήρηση στον Άγιο Σωζόμενο: Ο χώρος είναι ιδανικός για αστροπαρατήρηση, λόγω μειωμένης φωτορύπανσης.
- Σημεία θέας στον Άγιο Σωζόμενο: Ο επισκέπτης είναι δυνατό να περπατήσει μέσω των χωματόδρομων που οδηγούν σε πιο ψηλά σημεία του λόφου για να απολαύσει από εκεί την υπέροχη θέα.
Πολιτιστικά
- Εκκλησίες στον Άγιο Σωζόμενο: Παρόλο που το χωριό Άγιος Σωζόμενος έχει εγκαταλειφθεί από το 1964, εντούτοις παραμένει ένα σημείο κατατεθέν για τους λάτρεις της ιστορίας.
- Η εκκλησία του Αγίου Σωζόμενου είναι το μόνο κτίριο που έμεινε όρθιο στο πέρασμα του χρόνου.
- Το λαξευμένο ερημητήριο και τάφος του Αγίου Σωζόμενου, γνωστό και ως η εκκλησία της Παναγίας του Αγίου Σωζόμενου, με εξαιρετικές τοιχογραφίες του 11ου-12ου αιώνα, βρίσκεται στην άκρη ενός υψώματος λίγο έξω από το χωριό.
- Λίγα μέτρα από την εκκλησία του Αγίου Σωζόμενου βρίσκονται τα ερείπια της εκκλησίας του Αγίου Μάμα. Η ημιτελής φραγκοβυζαντινή εκκλησία του Αγίου Μάμα λέγεται ότι χτίστηκε μεταξύ 15ου και 16ου αιώνα από την Αικατερίνη Κορνάρο ή τον Ευγένιο Συγκλητικό, και σε αυτήν διακρίνονται στοιχεία γοτθικής αρχιτεκτονικής.
- Βασιλική Αγρέπαυλη της Αικατερίνης Κορνάρο στην Ποταμιά: Η κατοικία της τελευταίας βασίλισσας της Κύπρου (1474-1489). Μέσα στους πέντε αιώνες ζωής του, το κτίριο άλλαξε χέρια και μορφή. Σήμερα, ένα μέρος του εγκαταλελειμμένου αυτού κτιρίου αναστηλώθηκε από το Τμήμα Αρχαιοτήτων.
- Κυπριακό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο Δάλι: Με πάνω από 2500 εκθέματα που περιλαμβάνουν θηλαστικά, πτηνά, ψάρια, ερπετά και έντομα, καθώς και πετρώματα, ορυκτά, ημιπολύτιμους λίθους, όστρακα, απολιθώματα και άλλα, ο χώρος του μουσείου είναι ιδανικός για τους λάτρεις ή/και μελετητές της φύσης και της γεωλογίας.
- Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίου Ιδαλίου: Στην περιοχή Ιδαλίου, κοντά στην Ποταμιά, συναντά κανείς το αρχαιολογικό μουσείο Ιδαλίου. Το μουσείο συνδέεται μέσω μονοπατιού με τον αρχαιολογικό χώρο, όπου βρίσκονται τα απομεινάρια από τα αρχαία ανάκτορα του βασιλείου. Σύμφωνα με τον μύθο, ιδρυτής του αρχαίου βασιλείου ήταν ο θρυλικός ήρωας του Τρωικού Πολέμου Χαλκάνωρας).
- Εκκλησία Παναγίας Τσαμπίκας στο Πέρα Χωριό: Σημείο θέας και παρακολούθησης ηλιοβασιλέματος, ιδανικό για τους λάτρεις φωτογραφίας τοπίου. Κατά τους χειμερινούς και ανοιξιάτικους μήνες το τοπίο είναι καταπράσινο.
Πώς μπορούμε να συμβάλουμε στη διατήρηση της φύσης
- Περπατάμε εντός των μονοπατιών για τη δική μας ασφάλεια και προστασία της φύσης.
- Χαιρόμαστε τα στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος χωρίς να τα συλλέγουμε (λουλούδια, απολιθώματα, πετρώματα κ.λπ.)
- Κατά την πτηνοπαρατήρηση, παρατηρούμε τα πουλιά από απόσταση χωρίς να τα ενοχλούμε και δεν πλησιάζουμε τις φωλιές τους.
- Χρησιμοποιούμε με σεβασμό τις εγκαταστάσεις και τις υποδομές.
- Ενισχύουμε την οικονομία της περιοχής αγοράζοντας τοπικά προϊόντα και στηρίζοντας τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις και βιοτεχνίες της περιοχής π.χ. εστιατόρια, καταλύματα, κ.ά.
Ο οδηγός αυτός δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου Πανδώτειρα (LIFE IP Physis, LIFE18 IPE/CY/000006) Managing the Natura 2000 network in Cyprus and shaping a sustainable future), με στόχο να αναδείξει τις φυσικές ομορφιές, τη βιοποικιλότητα και τον πολιτιστικό πλούτο των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 στην Κύπρο. Μέσα από προτάσεις για εξερεύνηση, γνωριμία και υπεύθυνη επίσκεψη, σας προσκαλούμε να ανακαλύψετε τη μαγεία της Κυπριακής φύσης με τρόπο βιώσιμο και εμπνευσμένο.
Έρευνα & συγγραφή: Terra Cypria
Συμβολή: Ομάδα έργου Πανδώτειρα
Φωτογραφία τίτλου: Αναστασία Αρίστου
